Majmonid: gledanje bestelesnog Boga
Mojsije Majmonid bio je jevrejski teolog i filozof iz 12–13. veka po Hristu, koji je bio pod snažnim uticajem grčkih shvatanja o Božjoj bestelesnosti i nepodložnosti stradanju, što ga je navelo da veliki deo hebrejske Biblije alegorizuje i antropomorfizuje.
Majmonid je tumačenjem otklanjao starozavetne stihove koji govore o tome da se Bog javljao na vidljive, opipljive načine, često kao Čovek. Jedan od načina na koji je to činio bila je tvrdnja da ta javljanja nisu bila javljanja samog Boga, nego nečeg drugog, kao što su Božja Slava, Reč ili Glas.
Evo kako pokušava da odgovori na pitanje Božjeg lica i leđa, u vezi s božanskim oblikom/javljanjem koje je Mojsije video:
5 ה) והושאל גם למי שדילג על מטרה כלשהי וכיוון למטרה אחרת ולתכלית אחרת: "וְהוּא יָרָה הַחֵצִי לְהַעֲבִרוֹ" (שמואל־א כ,לו)."ויעבֹר ה' על פניו" – ביאור הרמב"ם6 לדעתי, דבריו "וַיַּעֲבֹר ה' עַל פָּנָיו" (שמות לד,ו) הם לפי השאלה זו, וכינוי הגוף (="-יו") ב"פניו" מתייחס אליו יתעלה. וכך פירשו זאת החכמים, ש"פניו" כאן הם שלו יתעלה. והגם כי אמרו זאת בכלל ההגדות שאין זה מקומן, הרי יש בכך חיזוק כלשהו לדעתנו, ונמצא ש"פניו" מתייחס להקב"ה.7 ביאור הדבר לדעתי ולפי מה שנראה לי, הוא שמשה עליו השלום ביקש השגה מסוימת, והיא שכונתה "ראיית פנים" בדבריו "וּפָנַי לֹא יֵרָאוּ" (שמות לג,כג), והובטחה לו השגה למטה ממה שביקש, והיא שכונתה "ראיית אחור" בדבריו "וְרָאִיתָ אֶת אֲחֹרָי" (שם). וכבר הערנו על העניין הזה במשנה תורה (יסודי התורה א,י). אם כן הוא אמר כאן שה' יתעלה הסתיר ממנו את ההשגה ההיא המכונה "פנים", והעבירו הלאה לעניין אחר, כלומר ידיעת המעשים המיוחסים אליו יתעלה, שחושבים שהם תארים מרובים, כפי שעוד נבאר (א,נד).8 בדבריי "הסתיר ממנו", כוונתי שההשגה הזו היא מוסתרת ומנועה מטבעה; ושכּל אדם שלם, כאשר שכלו נקשר בדבר שטבעו להשיג, וישאף להשגה נוספת מעבר לכך, עלולה השגתו להשתבש, או שימות, כפי שיבואר בפרק מפרקי חיבור זה (א,לב), אלא אם יילווה אליו סיוע אלוהי, כמו שאמר: "וְשַׂכֹּתִי כַפִּי עָלֶיךָ עַד עָבְרִי" (שם,כב).
Upotrebljava se i u prenesenom smislu da označi: napustiti jedan cilj i okrenuti se drugom cilju i drugom predmetu, npr. „a on pusti strijelu preko njega“ (leha‘abiro) (1. Samuilova 20:36). Takav je, čini mi se, smisao ovog glagola u „prolazeći Gospod ispred njega“ (va-ya‘abor) (Izlazak 34:6). Ja „njegovo lice“ razumem kao „lice Božje“; i naši Učitelji su isto tako tumačili „njegovo lice“ kao istovetno sa „licem Božjim.“ I premda se to nalazi usred agadskih tumačenja, koja u ovom našem delu ne bi bila na svom mestu, ipak je to izvesna potvrda našeg shvatanja da je zamenica „njegov“ u ovom odlomku upotrebljena umesto „Božji“ — a ceo odlomak bi se, po mom mišljenju, mogao objasniti ovako: Mojsije je težio da dosegne izvesno opažanje koje se naziva „opažanje božanskog lica“, izraz koji se javlja u rečima „lice se moje ne može vidjeti“; ali mu je Bog udelio opažanje nižeg stepena, naime ono koje se naziva „viđenje leđa“, u rečima „vidjećeš me s leđa“ (Izlazak 33:23). Ovu temu smo pomenuli u našem delu Mišne Tora. Prema tome, u pomenutom odlomku se kaže da je Gospod uskratio Mojsiju ono opažanje koje se naziva „viđenje božanskog lica“, i umesto toga mu dao drugi dar, naime poznanje dela koja se pripisuju Bogu, koja se, kao što ću objasniti (gl. 54), smatraju različitim i odvojenim svojstvima Svevišnjeg. Kada tvrdim da je Bog uskratio Mojsiju (više poznanje), hoću da kažem da je to poznanje bilo nedostižno, da je po svojoj prirodi bilo nepristupačno Mojsiju; jer čovek, iako može da dosegne savršenstvo primenjujući svoje razumske sposobnosti na ono što je u dohvatu njegovog razuma, ili slabi svoj razum ili ga sasvim gubi čim se usudi da traži viši stepen poznanja — kao što ću razjasniti u jednom od poglavlja ovog dela — osim ako mu ne bude data naročita pomoć s neba, kao što je opisano u rečima „i zakloniću te rukom svojom dok ne prođem“ (Izlazak 33:23)
ביאור שני: תרגום אונקלוס9 ואילו התרגום נהג כמנהגו בדברים הללו. דהיינו, שכל דבר שהוא מוצא אותו מיוחס לה' ויש בו הגשמה או ספיחי הגשמה, הוא מפרש אותו בצורה של הֶשְׁמֵט הנסמך, כך שכינוי הגוף יהיה לדבר כלשהו הנסמך לה', אלא שהושמט. על "וְהִנֵּה ה' נִצָּב עָלָיו" (בראשית כח,יג) אמר: "יְקָרָא דַה' מְעַתַּד עִלָּווֹהִי" (=כבוד ה' ניצב עליו). ועל "יִצֶף ה' בֵּינִי וּבֵינֶךָ" (שם לא,מט) אמר: "יִסַךְ מֵימְרָא דַה'" (=יצפה דבר ה'). כך נהג (אנקלוס) עליו השלום בפירושו באורח קבע. וכך עשה לגבי מה שנאמר "וַיַּעֲבֹר ה' עַל פָּנָיו" (שמות לד,ו) – אמר: "וְאַעְבַּר ה' שְׁכִינְתֵיהּ עַל אַפּוֹהִי וּקְרָא" (=והעביר ה' את שכינתו על פניו וקרא). אם כן לדעתו הדבר שעבר הוא נברא בלי ספק. הוא פירש את כינוי הגוף של "פָּנָיו" כמוסב אל משה רבינו. ולפי זה יהיה פירוש "עַל פָּנָיו" – בנוכחותו, כמו שנאמר: "וַתַּעֲבֹר הַמִּנְחָה עַל פָּנָיו" (בראשית לב,כב). גם פירוש זה הוא טוב ונאה.10 אישוש לפירוש אנקלוס ז"ל ניתן למצוא בדברי הכתוב "וְהָיָה בַּעֲבֹר כְּבֹדִי" (שמות לג,כב). הרי שנאמר במפורש שמה שיעבור הוא דבר המיוחס אליו יתעלה, לא עצמותו, יתהדר שמו, ועל הכבוד הזה אמר: "עַד עָבְרִי" (שם), "וַיַּעֲבֹר ה' עַל פָּנָיו" (שמות לד,ו).
Onkelos, prevodeći ovaj stih, primenjuje isti metod koji koristi pri objašnjavanju sličnih mesta, naime: svaki izraz koji podrazumeva telesnost ili telesna svojstva, kada se odnosi na Boga, on objašnjava pretpostavljajući elipsu jednog nomen regens ispred reči „Bog“, povezujući tako izraz (telesnosti) s drugom rečju koja se podrazumeva i koja upravlja genitivom „Božji“: npr. „gle, na vrhu stajaše Gospod“ (Postanje 28:13), on objašnjava: „Slava Gospodnja stajaše postavljena nad njim.“ Opet, „Neka Gospod gleda između mene i tebe“ (Postanje 31:49), on parafrazira: „Reč Gospodnja neka pazi.“ To je njegov uobičajeni metod u tumačenju Svetog pisma. Primenjuje ga i na Izlazak 34:6, koji parafrazira ovako: „Gospod učini da Njegovo Prisustvo prođe pred njegovim licem, i pozva.“ Prema ovom prevodu, ono što je prošlo bilo je nesumnjivo neki fizički predmet, zamenica „njegov“ odnosi se na Mojsija, a izraz ‘al panav istovetan je sa lefanav, „pred njim“. Uporedi: „I po noći usta, i uze obje žene i dvije robinje i jedanaestoro djece svoje; i prebrodi brod Javok.“ (‘al panav) (Postanje 32:22). I ovo je jednako prikladno i zadovoljavajuće objašnjenje; a mogu navesti i dalju potvrdu Onkelosovog mišljenja iz reči „kad stane prolaziti slava moja“ (ba-‘abor) (Izlazak 33:22), koje izričito kazuju da je ono što je prolazilo bilo nešto što se pripisuje Bogu, a ne sam Bog: a o toj božanskoj slavi takođe se kaže: „dok ne prođem“ i „prolazeći Gospod ispred njega“
ביאור שלישי: יישום משופר לשיטת אונקלוס11 ואם הכרח לפרש באופן של השמט הנסמך, כדרכו של אנקלוס תמיד, שלעתים מפרש שהמילה המושמטת היא "יְקָרָא" (=כבוד), ולעתים "שכינה", ולעתים "מֵימְרָא" (=דבר), כל מקום לפי עניינו – הרי שאנחנו גם כן נפרש שהנסמך המושמט כאן הוא קול, וכך יש לקרוא: "ויעבור קול ה' על פניו ויקרא". וכבר ביארנו (פסקה 2) את ההשאלה בלשון של "עֲבָרָה" ביחס ל"קול": "וַיַּעֲבִירוּ קוֹל בַּמַּחֲנֶה" (שמות לו,ו). ולפי זה הקול הוא אשר קרא.12 אל ירחק בעיניך ייחוס הקריאה לקול, כי במילים האלה עצמן סופר על דיבורו יתעלה למשה. נאמר: "וַיִּשְׁמַע אֶת הַקּוֹל מִדַּבֵּר אֵלָיו" (במדבר ז,פט). אם כן כמו שייחס את הדִבור לקול, כך ייחס כאן את הקריאה לקול. וכגון זה, כלומר ייחוס האמירה והקריאה לקול, נאמר כבר במפורש; נאמר: "קוֹל אֹמֵר קְרָא וְאָמַר מָה אֶקְרָא" (ישעיהו מ,ו).13 הפירוש לפי הקריאה הזו יהיה אם כן כך: "ועבר קול מלפני ה' בנוכחותו (של משה) וקרא: "ה' ה'". וכפילות "ה'" תהיה עבור הקריאה, משום שהוא יתעלה הנקרא, כמו "מֹשֶׁה מֹשֶׁה" (שמות ג,ד), "אַבְרָהָם אַבְרָהָם" (בראשית כב,יא). וגם זה פירוש נאה מאוד.
Ako se, međutim, bude smatralo nužnim da se i ovde pretpostavi elipsa, po Onkelosovom metodu, koji na jednim mestima dodaje izraz „Slava“, na drugim „Reč“, a na trećim „božansko Prisustvo“, već prema tome šta kontekst u svakom pojedinom slučaju zahteva, možemo i ovde dodati reč „glas“ i objasniti odlomak ovako: „I glas od Gospoda prođe pred njim i pozva.“ Već smo pokazali da se glagol ‘abar, „prošao je“, može primeniti na glas, kao u „da se oglasi po okolu“ (Izlazak 36:6). Prema ovom objašnjenju, glas je bio taj koji je pozvao. Nikakav prigovor ne može se uputiti primeni glagola kara (pozvao je) na kol (glas), jer se sličan izraz javlja u Bibliji u vezi s Božjim zapovestima Mojsiju: „čujaše glas gdje mu govori“; i, na isti način na koji se može reći „glas je govorio“, možemo reći i „glas je pozvao“; štaviše, ovakvu primenu glagola „reći“ i „pozvati“ na „glas“ možemo potkrepiti i paralelnim mestima, kao „Glas govori: Viči. I reče: Šta da vičem?“ (Isaija 40:6). Prema ovom shvatanju, smisao odlomka o kome je reč bio bi: „Glas Božji prođe pred njim i pozva: ‘Večni, Večni, Svemoćni, Svemilosrdni i Svemilostivi!’“ (Reč Večni se ponavlja; ona je u vokativu, jer je Večni onaj koji se doziva. Uporedi: Mojsije, Mojsije! Avrame, Avrame!) I ovo je, opet, veoma prikladno objašnjenje teksta. (Vodič za zbunjene, prvi deo, 21. poglavlje: https://www.sefaria.org/Guide_for_the_Perplexed%2C_Part_1.21?lang=bi; podebljanje je moje)
Za dalje čitanje
RAMBAM O MESIJI KAO SILNOM BOGU I ROĐENOM SINU!
RAMBAM, MESIJANSKO PROROŠTVO I ISUS