Istočnopravoslavna Biblija o Jovanu 1
Odlomak koji se ovde navodi preuzet je iz EOB: The Eastern Greek Orthodox New Testament: Based on the Patriarchal Text of 1904 with extensive variants, u izdanju CreateSpace Independent Publishing Platform, od 7. januara 2013, str. 648-651. Ali najpre navodim njihov prevod Jovana 1:
„U početku bješe Logos (Riječ), i Logos bješe u Boga, i Logos bješe Bog. On bješe u početku u Boga. Sve kroz njega postade, i bez njega ništa ne postade što je postalo. U njemu bješe život, i život bješe svjetlost ljudima.“… „Bješe svjetlost istinita koja obasjava svakoga čovjeka koji dolazi na svijet. U svijetu bješe, i svijet kroz njega postade, i svijet ga ne pozna.“… „I Logos postade tijelo i nastani se među nama, i vidjesmo slavu njegovu, slavu kao Jedinorodnoga od Oca, pun blagodati i istine.“… „Boga niko nije vidio nikad: Jedinorodni Sin koji je u naručju Oca, on ga objavi.“ Jovan 1:1-4, 9-10, 14, 18
Sada prelazimo na odlomak. Sva isticanja su moja.
DODATAK C:
JOVAN 1:1 I 18–ISUS KAO “BOG”
JOVAN 1:1–REČ BEŠE (ONO ŠTO) BOG (BEŠE)
Iako većina prevoda prenosi Jovana 1:1c kao “i Reč beše Bog”, taj prevod je donekle problematičan i može da zavede. Kako priznaje jedan od vodećih stručnjaka za ovo pitanje:
[Jasno] je da se u prevodu "Reč beše Bog" izraz Bog koristi da označi njegovu prirodu ili suštinu, a ne njegovu ličnost. Ali u uobičajenoj engleskoj upotrebi "Bog" je vlastita imenica, koja se odnosi na ličnost Oca ili zajednički na tri Ličnosti Božanstva. Štaviše, "Reč beše Bog" sugeriše da su "Reč" i "Bog" zamenljivi pojmovi, da je iskaz povratan. Ali Reč nije ni Otac ni Trojstvo… Takav prevod ne može opstati bez objašnjenja. (Murray Harris–Jesus as God, str. 69)
Rečima jednog netrinitarnog kritičara ovog prevoda: “Trinitarci ne misle ono što govore i ne govore ono što misle.” Štaviše, kompetentni stručnjaci za grčki jezik, poput Jasona BeDuhna, takođe su javno istupili protiv tradicionalnog prevoda, idući dotle da tvrde:
Gramatički gledano, Jovan 1:1 nije stih koji je teško prevesti. On sledi poznate, uobičajene strukture grčkog izražavanja. Leksički (“interlinearni”) prevod sporne rečenice glasio bi: “I bog beše Reč.” Minimalno doslovan prevod (“formalna ekvivalencija”) preuredio bi red reči tako da odgovara pravilnom engleskom izrazu: “I Reč beše bog.” Pretežni deo dokaza iz grčke gramatike, iz književnog konteksta i iz kulturnog okruženja podupire ovaj prevod, čija bi nešto uglađenija varijanta, sa istim osnovnim značenjem, bila “Reč beše božanska”. Oba ova prevoda nadmoćnija su od tradicionalnog prevoda, koji se protivi ovim trima ključnim činiocima koji upravljaju tačnim prevođenjem. NASB, NIV, NRSV i NAB slede prevod koji su skovali prevodioci KJV-a. Taj prevod tek čeka valjanu odbranu, budući da nijedna očigledna ne proizlazi iz grčke gramatike, iz književnog konteksta Jovanovog jevanđelja, niti iz kulturnog okruženja u kojem Jovan piše… (Jason BeDuhn, Truth in translation)
(1) Reč beše jedan bog ili Reč beše bog (Jannaris, Becker, BeDuhn)
(2) Reč beše božanska (Moffatt, Goodspeed, Schonfield, Temple, Strachan, Zerwick)
(3) Reč beše božanstvo (Dana i Mantey, Perry, Tenney, Fennema)
(4) Ono što Bog beše, to beše Reč (NEB, REB).
EOB fusnota uz ovaj stih objašnjava tu teškoću:
Grčka reč Logos (logos) tradicionalno se prevodi kao “Reč”. Francuski prevodi ponekad koriste “Glagol”, što ima dinamičnu notu. Engleski “Poruka” ili “Izraz Uma” takođe mogu biti prikladni pokušaji da se prenese nijansa grčkog pojma. Jevrejsko-aleksandrijski teolog i filozof Filon opširno je pisao o Logosu na način koji podseća na novozavetnu teologiju. Na primer, njegovo učenje da “Logos živoga Boga, budući veza svega, kao što je već rečeno, drži sve zajedno i povezuje sve delove i sprečava da se razvežu ili razdvoje” odjek je Kološanima 1:17.
En arch een ho logos, kai ho logos een pros ton theon, kai theos een ho logos. Ovaj drugi theos mogao bi se prevesti i kao ‘božanski’, jer konstrukcija ukazuje na kvalitativni smisao reči theos. Reč nije Bog u smislu da je ista ličnost kao theos pomenut u 1:1a; on nije Bog Otac (Bog u apsolutnom smislu) niti Trojstvo. Poenta koja se iznosi jeste da je on iste nestvorene prirode ili suštine kao Bog Otac, sa kojim večno postoji. Ovaj stih odjekuje u Nikejskom simvolu vere: “Bog od Boga… Istiniti Bog od istinitog Boga… homoousion sa Ocem.”
Da bi se onome ko čita naglas omogućilo da koristi sada već tradicionalni oblik “Reč beše Bog”, EOB koristi zagrade kako bi privatnom čitaocu stavio do znanja da drugi theos treba razumeti u kvalitativnom, a ne u ličnosnom smislu. Liturgijski čtec takođe ima mogućnost da stih pročita kao “Reč beše ono što Bog beše”, što je zaista veoma tačan prevod gramatike i namere grčkog teksta.
JOVAN 1:18 – “JEDINSTVENO ROĐENI” SIN
Jovan 1:18 predstavlja dvostruku teškoću. Prvi vid jeste to što je izvorni grčki tekst sporan. Nekoliko drevnih rukopisa ima monogenes theos (“jedinorodni ili jedinstveni Bog”) umesto monogenes hyios (“jedinorodni ili jedinstveni sin”). Budući da Kritički tekst daje prednost takozvanoj aleksandrijskoj tekstualnoj tradiciji, on usvaja theos kao najverovatnije izvorno čitanje Jovana 1:18. Ovo čitanje navode i Irinej (latinski tekst), Kliment (2 od 4 navoda), Origen, Arije, Ilarije, Vasilije, Grigorije Niski, Jeronim i Kirilo.
S druge strane, vizantijski rukopisi uvek imaju monogenes hyios, što je stoga čitanje koje se nalazi u Patrijaršijskom tekstu i u glavnom tekstu EOB-a. Svedoci koji podupiru ovo čitanje geografski su široko rasprostranjeni i ono je u skladu sa jovanovskom upotrebom (3:16, 18; 1. Jovanova 4:9).
Otuda je izuzetno teško biti siguran u izvorno čitanje ovog odlomka, ali je jasno da su i monogenes theos i monogenes hyios u skladu sa Jovanom 1:1 i da ne stvaraju nikakve doktrinarne probleme.
Druga teškoća Jovana 1:18 jeste rasprava koja i dalje traje o pravilnom prevodu reči monogenes.
King James Version je ovu grčku reč prenela kao “jedinorodni”, ali savremena istraživanja upotrebe reči monogenes izgleda pokazuju da bi bolji prevod bio “jedinstveno voljeni i rođeni” ili “jedinstveno ljubljeni po [svom] poreklu”, što se ponekad pojednostavljuje kao “jedinstveni” ili “jedini”. To pojašnjava i činjenica da se monogenes uvek koristi u kontekstu odnosa roditelja i deteta. Na osnovu različitih tumačenja i gramatičkih mogućnosti, savremeni proučavaoci i prevodi usvojili su razne tradicije, među kojima su:
-
Jedinorodni Bog (NASB)
-
Bog, jedinorodni (Westcott)
-
Bog, jedini Sin (TCNT, NAB, NIV1973,1978, NRSV)
-
Jedini sin, Bog (Goodspeed)
-
Bog, jedan jedini (NIV1984)
-
Jedini, koji je isto što i Bog (GNB1996, 1971).
Problem je ovde u tome što, dok “jedinorodni” jasno pokazuje da Sin ima svoj izvor i poreklo u Ocu, “jedinstveni” i “jedan jedini” teže da sakriju taj važan vid istorijske pravoslavne teologije, ponekad i namerno.” Istovremeno, i “jedinorodni” može da zavede time što čitaoca navodi na pomisao da je “jedinorodni” jedini koji je sin ili koji je “rođen” ili “stečen”.
Iz tih razloga EOB prevodi monogenes hyios kao “jedinstveno rođeni” i daje objašnjavajuću fusnotu.
Kako piše mitropolit pergamski Jovan (Ziziulas):
Bog Otac jedinstveno voli samo jednu Ličnost, a to je njegov Sin. Pridev monogenes, kojim Otac naziva svoga Sina (Jovan 1:14-18; 3:16), ne znači prosto ‘jedinorodni’ nego i ‘jedinstveno voljeni’ (ho agapetos; Matej 3:17; 12:18; 2. Petrova 1:17; itd.). U njemu, kroz njega i radi njega Otac voli sva bića koja postoje, jer ih je stvorio „Njime“ i „za Njega“ (Kološanima 1:16-18). (John D. Zizoulas–Communion and Otherness, str. 73-74)
Dodatna literatura