Pavle o svetkovanju subote, 2. deo

Nastavljam raspravu o tome da li su hrišćani obavezni da svetkuju subotu, kako je propisano Mojsijevim zakonom (https://www.samshmnthelogy.net/post/paul-on-sabbath-observance).

U svojoj vatrenoj poslanici Galatima, apostol ispunjen Svetim Duhom upozorava vernike da ne budu prevareni od demonskih sila koje su ih nekada držale u ropstvu, tako što bi popustili pred pritiskom da prihvate svetkovanje određenih dana:

„Ali kažem, za vrijeme dok je nasljednik dijete ništa se ne razlikuje od roba, ako i jeste gospodar svega. Nego je pod starateljima i upraviteljima do roka koji je otac odredio. Tako i mi, kada bijasmo djeca, bijasmo porobljeni stihijama svijeta; A kad dođe punoća vremena, posla Bog Sina svojega, koji se rodi od žene, koji bi pod zakonom, Da iskupi one koji su pod zakonom, da primimo usinovljenje. A pošto ste sinovi, posla Bog Duha Sina svojega u srca vaša, koji viče: Ava, Oče! Tako nisi više rob, nego sin; ako li si sin, i nasljednik si Božiji kroz Hrista.“

„Ali tada ne znajući Boga, robovaste bogovima koji to po prirodi nisu. A sada poznavši Boga, ili bolje, budući poznati od Boga, kako se opet vraćate na slabe i bijedne stihije, kojima opet iznova hoćete da robujete? Gledate na dane i mjesece, i vremena i godine! Bojim se za vas, da se nisam uzalud trudio oko vas.“

„Budite kao ja, jer sam i ja kao vi, braćo, molim vas; ništa mi ne učiniste nažao. A znate da vam zbog slabosti tijela propovijedah Jevanđelje prvi put, I iskušenje moje na tijelu mojemu ne prezreste niti popljuvaste, nego me primiste kao anđela Božijega, kao Hrista Isusa. Kakvo li tek bijaše onda vaše blaženstvo? Jer vam svjedočim da biste, kada bi bilo moguće, izvadili oči svoje i dali meni. Zato li vam postadoh neprijatelj, što vam istinu govorim?“

„Oni ne revnuju dobro za vas, nego hoće da vas odvoje, da njima revnujete. A dobro je revnovati svagda u dobru, i ne samo kada sam ja kod vas. Dječice moja, koju opet s mukom rađam, dokle se Hristos ne uobliči u vama! Htio bih pak da sam sada kod vas, i da izmijenim glas svoj, jer sam u nedoumici zbog vas.“ Galatima 4:1-20 – Up. Kološanima 2:8, 14-23

Judaizatori i Mojsijev zakon

Neposredni kontekst pokazuje da su dani koje Pavle ima na umu upravo oni propisani Mojsijevim zakonom, konkretno svetkovanje subote, budući da se on obračunava sa judaizatorima koji su insistirali na tome da neznabošci moraju držati Zakon da bi bili opravdani i spaseni:

„Kažite mi, vi koji hoćete pod zakonom da budete, zar ne slušate zakon? Jer je napisano da Avraam dva sina imade, jednoga od robinje a jednoga od slobodne. Ali onaj od robinje, po tijelu se rodi: a ovaj od slobodne, po obećanju. A to je rečeno sa drugim značenjem: jer su one dva zavjeta, jedan od gore Sinaja, koji rađa za robovanje, a to je Agara. Jer Agara je gora Sinaj u Arabiji, i odgovara sadašnjem Jerusalimu, a on robuje sa djecom svojom; A gornji Jerusalim slobodan je, i mati je svima nama.“

„Jer je napisano: Razveseli se, nerotkinjo, koja ne rađaš, klikni i uzvikni, ti koja nemaš muke porođaja; jer ostavljena ima mnogo više djece nego ona koja ima muža. A mi smo, braćo, po Isaku djeca obećanja. No kao što tada onaj po tijelu rođeni gonjaše rođenog po duhu, tako i sada. Ali šta Pismo govori? Istjeraj robinju i sina njezina; jer sin robinjin neće naslijediti sa sinom slobodne. Tako, braćo, nismo djeca robinje nego slobodne.“ Galatima 4:21-31

Sada navodim odlomke iz 2–6. poglavlja da bih pokazao da je čitava svrha Pavlove poslanice upozorenje na one koji insistiraju na tome da se mora slušati Mojsijev zakon da bi čovek bio spasen, i njihova osuda, jer su tvrdili da je to jedini način da se ostane veran Hristu:

„A potom, nakon četrnaest godina, opet iziđoh u Jerusalim sa Varnavom, uzevši sa sobom i Tita; A iziđoh po otkrivenju, i izložih im Jevanđelje koje propovijedam neznabošcima, posebno pak izložih uglednima, da kako ne trčim ili ne trčah uzalud; Ali ni Tit, koji bješe sa mnom, i bješe Jelin, ne bi primoran da se obreže; I to zbog pridošle lažne braće što se uvukoše da uhode slobodu našu, koju imamo u Hristu Isusu, da nas zarobe; Ovima se ni za čas ne dadosmo u pokornost, da istina Jevanđelja ostane kod vas.“

„A za one koje su smatrali da su nešto, ma ko oni negda bili, ne marim ništa, jer Bog ne gleda ko je ko; jer oni koji su smatrani uglednim meni ništa ne dodadoše, Nego, naprotiv, kada uvidješe da je meni povjereno Jevanđelje za neobrezane, kao Petru za obrezane, – Jer onaj koji pomože Petru u apostolstvu među obrezanima, pomože i meni među neznabošcima, – I poznavši blagodat koja je meni dana, Jakov i Kifa i Jovan, koji su smatrani da su stubovi, dadoše meni i Varnavi desnice zajedništva, da mi idemo neznabošcima, a oni obrezanima; Samo da se opominjemo siromašnih, što se i starah da tako činim.“

„A kada dođe Petar u Antiohiju, suprotstavih mu se u lice, jer bješe za osudu. Jer prije nego što dođoše neki od Jakova, jeđaše s neznabošcima; a kada dođoše, snebivaše se i odvajaše, bojeći se onih koji su iz obrezanja. I dvoličahu s njim i ostali Judejci, tako da i Varnava prista na njihovo dvoličenje. Ali kad vidjeh da ne idu pravo istini Jevanđelja, rekoh Petru pred svima: Kada ti koji si Judejac živiš neznabožački a ne judejski, zašto nagoniš neznabošce da žive judejski? Mi koji smo po prirodi Judejci, a ne grješnici iz neznabožaca, Pa znajući da se čovjek ne opravdava djelima zakona nego vjerom Isusa Hrista, i mi povjerovasmo u Hrista Isusa, da se opravdamo vjerom Hristovom a ne djelima zakona, jer se djelima zakona nijedno tijelo neće opravdati“

„Ako li se mi, koji tražimo da se opravdamo u Hristu, nađosmo i sami grješnici, je li onda Hristos sluga grijehu? Bože sačuvaj! Jer ako opet zidam ono što razvalih, pokazujem se da sam prestupnik. Jer ja zakonom zakonu umrijeh, da Bogu živim. Sa Hristom se razapeh; A živim – ne više ja, nego živi u meni Hristos; a što sad živim u tijelu, živim vjerom Sina Božijega, koji me zavoli i predade sebe za mene. Ne odbacujem blagodat Božiju; jer ako pravednost kroz zakon biva, onda Hristos uzalud umrije.“ Galatima 2:1-21

Uzgred, ovde vidimo da su judaizatori dalje zahtevali da vernici drže i propise Zakona o ishrani (kašrut), da ne bi postali ritualno/obredno nečisti. To je bio razlog zašto su odbijali da jedu sa neznabošcima i zašto se Petar povukao iz zajednice za trpezom sa njima, jer se plašio reakcije tih takozvanih jevrejskih vernika.

„O nerazumni Galati, ko vas je opčinio da se ne pokoravate istini, vi kojima je pred očima Isus Hristos naslikan razapet među vama? Ovo samo hoću od vas da doznam, da li Duha primiste kroz djela zakona ili kroz propovijed vjere? Zar ste tako nerazumni? Počevši Duhom, sad tijelom završavate? Zar toliko postradaste uzalud? Kad bi bilo samo uzalud! Onaj, dakle, koji vam daje Duha i čini čudesa među vama, čini li to zbog djela zakona ili zbog slušanja vjere? Kao što Avraam povjerova Bogu i uračuna mu se u pravednost. Shvatite, dakle, da su oni sinovi Avraamovi koji su od vjere. A Pismo, predvidjevši da Bog opravdava neznabošce vjerom, unaprijed objavi Avraamu: U tebi će se blagosloviti svi neznabošci. Tako se oni koji su od vjere blagosiljaju sa vjernim Avraamom.“

„Jer koji su god od djela zakona pod prokletstvom su, jer je napisano: Proklet svaki koji ne ostane u svemu što je napisano u Knjizi zakona da to čini. A da se zakonom niko ne opravdava pred Bogom, jasno je; jer: Pravednik će od vjere živjeti. A zakon nije od vjere, nego čovjek koji tvori zapovijesti živjeće kroz njih. Hristos nas je iskupio od prokletstva zakona postavši za nas prokletstvo, jer je napisano: Proklet svaki koji visi na drvetu; Da na mnogobošcima bude blagoslov Avraamov u Hristu Isusu, da primimo obećanje Duha kroz vjeru.“

„Braćo, kao čovjek govorim, niko potvrđeno zavještanje čovjekovo ne odbacuje niti mu što dodaje. Avraamu pak i sjemenu njegovu rečena biše obećanja; ne kaže: i sjemenima, kao za mnoge, nego kao za jedno: I sjemenu tvojemu, koje je Hristos. Ovo pak velim: Zakon, koji je postao poslije četiri stotine i trideset godina, ne poništava zavjet koji je od Boga ranije potvrđen za Hrista, da se ne ukine obećanje. Jer ako je nasljedstvo od zakona, onda već nije od obećanja, a Avraamu ga obećanjem darova Bog.“

„Šta će, dakle, zakon? 3bog grijeha dodade se, dok ne dođe sjeme kome je dato obećanje, i ustanovljen je preko anđela, rukom posrednika. Posrednika pak nema gdje je jedan; a Bog je jedan. Zar je, dakle, zakon protivan obećanjima Božijim? Nikako! Jer da je dat zakon koji može oživljavati, zaista bi od zakona bila pravednost;“

„Ali Pismo zatvori sve pod grijeh da bi se obećanje dalo kroz vjeru Isusa Hrista onima koji vjeruju. A prije dolaska vjere bismo pod zakonom čuvani i zatvoreni za vjeru koja se imala otkriti. Tako nam zakon postade vaspitač za Hrista, da bi se vjerom opravdali; A kada dođe vjera, više nismo pod vaspitačem.“

„Jer ste svi sinovi Božiji vjerom u Hrista Isusa. Jer koji se god u Hrista krstiste, u Hrista se obukoste. Nema više Judejca ni Jelina, nema više roba ni slobodnoga, nema više muškog ni ženskog, jer ste vi svi jedan (čovjek) u Hristu Isusu. A kad ste vi Hristovi, onda ste sjeme Avraamovo i nasljednici po obećanju.“ Galatima 3:1-29

„Stojte, dakle, u slobodi kojom nas Hristos oslobodi, i ne dajte se opet u jaram ropstva uhvatiti. Evo ja, Pavle, kažem vam da ako se obrezujete, Hristos vam ništa neće koristiti. A svjedočim opet svakome čovjeku koji se obrezuje da je dužan sav zakon tvoriti. Odvojiste se od Hrista, vi koji sebe zakonom opravdavate, i od blagodati otpadoste; Jer mi Duhom, od vjere, čekamo nadu pravednosti. Jer u Hristu Isusu niti što vrijedi obrezanje ni neobrezanje, nego vjera koja kroz ljubav djela.“

„Trčaste dobro! Ko vas spriječi da se ne pokoravate istini? Ta upornost nije od Onoga koji vas zove. Malo kvasca ukiseli sve tijesto. Ja se uzdam u vas u Gospodu da ništa drugo nećete misliti; a onaj koji vas uzbunjuje snosiće osudu, ma ko bio. A ja, braćo, ako još obrezanje propovijedam, zašto me onda gone? Dakle, ukida se sablazan krsta. O, da bi se i odsjekli oni koji vas bune! Jer ste vi, braćo, na slobodu pozvani; samo ne slobodu za ugađanje tijelu, nego da iz ljubavi služite jedni drugima. Jer se sav Zakon ispunjava u jednoj riječi, u ovoj: Ljubi bližnjega svojega kao sebe samoga. Ali ako jedan drugoga ujedate i proždirete, gledajte da se međusobno ne istrijebite.“ Galatima 5:1-15

„Vidite kako vam velikim slovima napisah svojom rukom! Koji hoće da se dopadnu po tijelu, oni vas primoravaju da se obrezujete, samo da ne budu gonjeni za krst Hristov. Jer ni sami obrezani ne drže zakon, nego hoće da se vi obrezujete da bi se vašim tijelom hvalili. A ja, Bože sačuvaj, da se čim drugim hvalim osim krstom Gospoda našega Isusa Hrista, kojim se meni razape svijet i ja svijetu. Jer u Hristu Isusu niti obrezanje što pomaže niti neobrezanje, nego nova tvar. I koji god budu živjeli po ovome pravilu, mir na njih i milost, i na Izrailj Božiji. Ubuduće da mi niko ne stvara teškoće, jer ja rane Gospoda Isusa na tijelu svojemu nosim.“ Galatima 6:11-17

Navedena mesta potvrđuju da blaženi apostol, kada upozorava Galate da ne padnu kao plen bilo kakvom jevanđelju koje im nalaže da drže dane, mesece, vremena i godine, sasvim izvesno ima u vidu svetkovanje subote, pošto je ono sastavni deo Mojsijevog zakona i uključeno u takozvanih „Deset zapovesti“.

Pavle kaže da je to još jedan pokušaj istih stihija, to jest demonskih sila u nebeskim prostorima (up. Efescima 2:1-2; 6:12; Kološanima 2:15), koje su ih ranije porobile lažnim bogovima (naime, sobom samima [up. 1. Korinćanima 10:20]), da ih ponovo uhvate u zamku. Te demonske sile su sada u tu svrhu koristile lažno učenje, kako bi ih odsekle ili odvojile od Hrista.

Ovo objašnjava zašto nadahnuti jevanđelist odlučno naziva to jevanđelje judaizatora — koje insistira na svetkovanju subote, zabranama u ishrani i tome sličnom, kako to propisuje Mojsijev zakon — lažnim jevanđeljem koje čoveka osuđuje na večnu propast!

„Čudim se da se od Onoga koji vas pozva blagodaću Hristovom, tako brzo odvraćate na drugo Jevanđelje, Koje nije drugo, samo što vas neki zbunjuju i hoće da izvrću Jevanđelje Hristovo. Ali ako vam i mi ili anđeo s neba propovijeda Jevanđelje drukčije nego što vam propovijedasmo, anatema da bude! Kao što smo već rekli, i sada opet velim: ako vam neko propovijeda Jevanđelje drukčije nego što primiste, anatema da bude! 3ar ja sad nastojim da ljude pridobijem ili Boga? Ili tražim ljudima da ugađam? Jer kad bih još ljudima ugađao, ne bih bio sluga Hristov.“ Galatima 1:6-10

Tumači

Osvrćem se na nekoliko komentara koji se slažu da pominjanje dana u Galatima 4:10 uključuje i svetkovanje subote. Svako isticanje je moje.

4:10 Ovaj stih se može čitati ili kao konstatacija činjenice (NIV): „Vi držite posebne dane“, ili kao pitanje: „Zar počinjete da obraćate pažnju na posebne dane?“ U svakom slučaju, Pavle je verovatno reagovao na izveštaj koji je primio o prodoru koji su smutljivci napravili među galatskim vernicima. Moguće je da su posebna svetkovanja pomenuta u ovom stihu bila prvi korak u programu „višeg života“ judaizatora. Kada bi jednom nagovorili Galate da se podvrgnu takvim kalendarskim obredima, presudni korak obrezanja mogao bi se lakše nametnuti. Ovo tumačenje potkrepljuje prezent glagola paratēreisthe („vi držite“), zajedno sa činjenicom da Galatima 5:2 pokazuje da Galati još uvek nisu bili prihvatili obrezanje.

Pavle je povezao četiri merenja vremena, od kojih se svako verovatno odnosi na određene vidove jevrejskog sistema verskih praznika. Tako dani mogu upućivati na nedeljno svetkovanje subote, kao i na druge praznike koji su se slavili samo jedan dan; meseci — na obrede mladog meseca pomenute u Brojevi 10:10; vremena — na velike godišnje praznike kao što su Pasha, Pedesetnica i Praznik senica (up. 2. Dnevnika 8:13; Zaharija 8:19); a godine — na jubilarnu godinu, subotnju godinu i novogodišnje svetkovine. Burton je verovatno u pravu kada tvrdi da ta četiri izraza, ne isključujući se međusobno, obuhvataju sve vrste obrednih svetkovina i kalendarskih datuma koje su Jevreji tada držali.

Neki hrišćani su u ovom stihu videli opštu zabranu svih posebnih svetkovanja ili redovnih verskih praznika, uključujući godišnje proslave Božića i Uskrsa, kao i druga vremena hrišćanskog kalendara. Na primer, kada su Pilgrimi došli u Ameriku, odbijali su da Božić proslavljaju na bilo koji poseban način, smatrajući ga tek još jednim radnim danom u godini. Međutim, za Pavla, kao što obrezanje samo po sebi nije bilo ni dobro ni zlo, tako ni držanje posebnih praznika i svetih vremena nije bilo ni obavezno ni samo po sebi za osudu. U Rimljanima 14:5–6 primetio je: „Tako jedan razlikuje dan od dana, a drugi drži sve dane da su jednaki. Svaki neka je osvjedočen u umu svome. Koji razlikuje dane, Gospodu razlikuje“

Očigledno je Pavle bio zabrinut da će galatski vernici biti uvučeni u verski sistem u kojem se pridržavanje određenih cikličnih svetkovina smatra sredstvom za sticanje ili održavanje povoljnog položaja pred Bogom. To je iskušenje koje se ponavlja kod vernika u svim razdobljima crkvene istorije. U srednjem veku rimokatolici su učeni da su obred godišnje ispovesti i uskršnje pričešće najmanji uslov da bi neko bio član crkve u dobrom stanju. Danas u mnogim evangelikalnim crkvama hiljade „neaktivnih“ članova hrle na bogosluženja o Božiću i Uskrsu, pretpostavljajući da su takva polugodišnja hodočašća sve što Gospod od njih traži. U kom god kontekstu, religija „dana, meseci, vremena i godina“ nikada ne može dovesti do oslobođenja od slabih i bednih stihija, iz čijeg se stiska može umaći jedino verom u Onoga koji je došao „u punini vremena“. (Timothy George, Galatians, tom 30, The New American Commentary [Nashville: Broadman & Holman Publishers, 1994], str. 316–318)

10. Nije izvesno da li Pavle „stihije“ iz 9. stiha (ili „elemente“) zaista poistovećuje sa tim mesecima i vremenima koji su se tada držali u Galatiji, ili su takvi običaji samo primer ropstva tim elementima kroz „povratak u razred dece“ u verskom svetu, što deluje verovatnije. Dani i meseci i godine **mogli bi se odnositi na bogoslužbeni kalendar pravovernog judaizma, sa njegovim subotama, „mladinama“ i „subotnjim godinama“,**35 a s obzirom na situaciju u Galatiji, to bi najbolje odgovaralo. Isto tako bi se, naravno, mogli odnositi na polumagijska svetkovanja za koja znamo da su bila raširena u Efesu i, pretpostavlja se, i u drugim delovima Male Azije (Dela apostolska 19:19). Te veštine su svakako upražnjavali i heterodoksni Jevreji i pagani, kao što vidimo iz Dela apostolska 19:13. U međuzavetnim danima Jevreji su pokazivali ogromno zanimanje za kalendar, verovatno posmatran upravo sa stanovišta „srećnih dana“: pseudoepigrafske knjige poput Knjige jubileja pružaju primere. Nije nužno u tim svetkovanjima videti jevrejski uticaj, mada je verovatan; u svim oblicima paganstva postoji neki vid „pravljenja horoskopa“, sa posledičnim „srećnim“ i „nesrećnim“ danima. Međutim, ako postoji neposredno upućivanje na držanje jevrejskih praznika, onda je to još jedan zahtev judaizatora, pored njihovog insistiranja na obrezanju. Videli smo da se 2:12 verovatno odnosi i na insistiranje na propisima o hrani: to bi činilo tri zahteva.

35 Očigledna i neposredna primena odnosila bi se na držanje jevrejske subote, koja je, pretpostavlja se, tada prvi put uvedena kao obaveza. Čini se da Pavle na to upućuje u Rimljanima 14:5–6. Subota očigledno nije bila opšte držana među ranim hrišćanima, bar ne izvan Palestine. (R. Alan Cole, Galatians: An Introduction and Commentary, tom 9, Tyndale New Testament Commentaries [Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1989], str. 164–165)

Zašto se vraćate u ropstvo? (4:9–10) Galatskim hrišćanima je sigurno bio šok da pročitaju ove reči. Uostalom, oni nisu imali nameru da se vrate svom nekadašnjem paganskom načinu života. Naprotiv, pokušavali su da napreduju u svom novom duhovnom životu učeći i držeći Mojsijev zakon, koji je zabranjivao pagansko idolopoklonstvo. Ipak, Pavle ih sada pita zašto se vraćaju tim slabim i bednim stihijama. Zar želite da im ponovo robujete? — pita on.

Pavlove reči ponovo otvaraju uznemirujuću mogućnost da je okretanje držanju Mojsijevog zakona nakon obraćenja Hristu zapravo uporedivo sa vraćanjem na predhrišćanski položaj paganskog obožavanja. Štaviše, Pavlova upotreba izraza te slabe i bedne stihije da opiše i držanje zakona kod galatskih vernika posle njihovog obraćenja i njihovo pagansko versko iskustvo uporedna je sa njegovom upotrebom izraza „stihije sveta“ kojim opisuje predhrišćansko stanje jevrejskog naroda pod Mojsijevim zakonom (3. stih). Jedini način da se razume Pavlovo izjednačavanje držanja zakona i paganskog obožavanja jeste da se prepozna da je držanje zakona, kad god zauzme mesto Hrista kao osnov odnosa sa Bogom, jednako za osudu kao i pagansko obožavanje.

Paganske religije jesu slabe i bedne stihije. One su slabe zato što nemaju moć da savladaju krivicu i silu greha; one su bedne, siromašne i nemoćne zato što ne mogu da podare novi život. Na isti način, i Mojsijevi zakonici su slabe i bedne stihije. Mojsijev zakon „Pismo zatvori sve pod grijeh“ (3:22), ali je nemoćan da ikoga oslobodi lanaca greha. Mojsijev zakon takođe nije u stanju da podari život (3:21). Stoga, zameniti potpuno oslanjanje na Hrista držanjem Mojsijevog zakona isto je što i vratiti se paganskom obožavanju.

Ilustraciju slabih i bednih stihija kojima su se crkve u Galatiji okretale Pavle daje u 10. stihu*: Vi držite posebne dane i mesece i vremena i godine! Očigledno je jevrejski kalendar bio uveden u galatskim crkvama. Nameravali su da drže propise o nedeljnim subotnjim danima, mesečnim praznicima mladog meseca, godišnjim praznicima poput Pashe, Pedesetnice i Praznika senica, kao i o subotnjim godinama. Mora da su bili navedeni da veruju kako će ih držanje tih svetih dana i praznika približiti Bogu. Kakva ludost! Kako su ljudi koji su već primili usinovljenje kao deca Božja i koji se u Duhu mole „Ava, Oče“, ljudi koji poznaju Boga i koje Bog poznaje, mogli da počnu da zavise od držanja svetih dana za svoj odnos sa Bogom? Zar to nije očigledno povratak na one slabe i bedne stihije koje su obeležavale njihov život u paganstvu?

Moje kineske kolege sa Trinity Theological College u Singapuru nedavno izražavaju zabrinutost da neke kineske crkve zvuče više konfučijanski nego hrišćanski. Njihova poenta je da su kineski hrišćani u opasnosti da svoju veru pretvore u verziju konfučijanstva, koje su sledili pre svog obraćenja Hristu. U svom konfučijanskom nasleđu održavali su visoka moralna merila. Ali nisu bili u stanju da svojim moralnim dostignućima stupe u lični odnos sa Bogom. Zapravo, doživljavali su nerazrešenu krivicu zato što nisu mogli da žive u skladu sa sopstvenim merilima. Kada su prvi put sreli Hrista, usredsredili su se na svoj novopronađeni lični odnos sa Bogom Ocem, u kojem su uživali kroz veru u Hrista, prisustvom njegovog Duha u svojim životima. Ali polako se središte njihove pažnje promenilo. Sve više su naglašavali visoka moralna merila svoje hrišćanske vere. Počeli su da gube iz vida ono što je Bog za njih učinio u Hristu i da se usredsređuju na ono što oni moraju da čine da bi nasledili „dobar život“. Naročito su bili privučeni pravnim zakonicima Starog zaveta. Zatim su te moralne zakone formulisali u poznatim izrazima sopstvenog kineskog kulturnog nasleđa. Zato moje kolege zabrinuto vrte glavom kada za neke sabraću vernike kažu: „Bojim se da zvuče više konfučijanski nego hrišćanski.“ (G. Walter Hansen, Galatians, The IVP New Testament Commentary Series (Downers Grove, IL: InterVarsity Press, 1994), Galatima 4:9–10)

Dodatna literatura

RANA CRKVA O DANU SUBOTNJEM (https://www.samshmnthelogy.net/post/early-church-on-the-sabbath-day)