Naš veliki Bog i Spasitelj Isus Hristos!

U sledećim stihovima blaženi apostoli i sluge Hristove, Pavle i Petar, obasipaju svoga vaskrslog Gospoda najvišim pohvalama, opisujući ga jezikom koji se može primeniti jedino na jednoga istinitog Boga, naime na Jehovu:

“„Očekujući blaženu nadu i javljanje slave velikoga Boga i Spasa našega Isusa Hrista,“ (tou megalou Theou kai Soteros hemon Christou ‘Iesou), „Koji dade sebe za nas da bi nas iskupio od svakoga bezakonja, i da očisti za sebe narod izabrani koji revnuje u dobrim djelima.“” Titu 2:13-14 New King James Version (NKJV)

“„Simon Petar, sluga i apostol Isusa Hrista, onima što su primili sa nama jednako dragocjenu vjeru u pravdi Boga našega i Spasa Isusa Hrista:“ (tou Theou hemon kai Soteros ‘Iesou Christou)” 2. Petrova 1:1 NKJV

Ovde nadahnuti Hristovi izaslanici koriste grčku gramatičku konstrukciju poznatu kao Sharpovo (prvo) pravilo da bi Isusa označili i kao Boga (štaviše, velikog Boga!) i kao Spasitelja.

Prema tom pravilu, kada su imenice u jednini koje nisu vlastita imena povezane veznikom kai (“i”), pri čemu se određeni član (“the”) javlja samo ispred prve imenice, onda se obe imenice odnose na jednu istu osobu. Zapravo, upravo ista konstrukcija javlja se još četiri puta u 2. Petrovoj u vezi sa Hristom:

“„Jer će vam se tako izobilno dati ulazak u vječno Carstvo Gospoda i Spasa našeg Isusa Hrista.“ (tou Kyriou hemon kai Soteros ‘Iesou Christou)” 2. Petrova 1:11 NKJV

“„Jer ako oni koji pobjegnu od nečistota svijeta poznanjem Gospoda i Spasa Isusa Hrista, opet se u njih zapletu i budu nadvladani, biva im potonje gore od prvoga.“ (tou Kyriou kai Soteros ‘Iesou Christou)” 2. Petrova 2:20 NKJV

“„Da se sjetite riječi koje su ranije kazali sveti proroci, i zapovijesti apostola vaših od Gospoda i Spasa,“ (tou Kyriou kai Soteros)” 2. Petrova 3:2 NKJV

“„No uzrastajte u blagodati i u poznanju Gospoda našega i Spasa Isusa Hrista. Njemu slava i sada i u Dan vječni. Amin.“ (tou Kyriou hemon kai Soteros ‘Iesou Christou)” 2. Petrova 3:18 NKJV

Ko bi sada poricao da je u ovim odlomcima Isus opisan i kao Gospod i kao Spasitelj? A ipak, ista ta konstrukcija javlja se i u Titu 2:13 i u 2. Petrovoj 1:1!

U svetlu toga, jednostavno se ne može zaobići činjenica da je Hristos jasno označen kao naš (veliki) Bog i Spasitelj.

Radi dodatne potvrde ove tvrdnje, odlučili smo da prenesemo sledeći (nešto duži) odlomak iz dela Word Biblical Commentary: Pastoral Epistles Williama D. Mouncea, tom 46, str. 426-429 i 431. Po našoj proceni, Mounceova egzegeza jedno je od najboljih objašnjenja i odbrana toga da su Titu 2:13 (kao i 2. Petrova 1:1) još jedno izričito svedočanstvo o apsolutnom božanstvu Gospoda Isusa Hrista. Sva podebljanja i isticanja verzalom su naša:

Argumenti u prilog tome da Pavle poistovećuje tou megalou theou … hemon, “naš veliki Bog”, i ‘Iesou, “Isus”, IMPRESIVNI SU…

(1) theou, “Bog”, i soteros, “Spasitelj”, oboje su pod istim članom, i prema pravilu Granvillea Sharpa oni se stoga odnose na istu osobu (Robertson, Grammar, 785-89; Zerwick, Biblical Greek, 59-60; Harris, “Titus 2:13”, 267-69; Wallace, Greek Grammar, 270-90). Na primer, 2. Korinćanima 1:2 govori o ho theos kai pater, “Bog i Otac”, gde se oba izraza odnose na istu osobu. Kako Wallace pojašnjava Sharpove sopstvene ograde, pravilo važi “samo za lične imenice u jednini koje nisu vlastita imena” (Greek Grammar, 272) i ukazuje na izvestan stepen jedinstva između dve reči, moguće na jednakost ili istovetnost (270). Kada se shvati onako kako je Sharp nameravao, U NOVOM ZAVETU NEMA IZUZETAKA OD TOG PRAVILA (premda je na teološkim osnovama, NE GRAMATIČKIM, pravilo dovođeno u pitanje ovde i u 2. Petrovoj 1:1; up. Wallace, Greek Grammar, 273 nap. 50, i dalju bibliografiju na 273 nap. 50 i 276 nap. 55). Da se soteros odnosi na drugu osobu, ispred njega bi stajao član. Međutim, time se ne upada u grešku modalizma, koji vidi samo jednoga Boga koji se javlja u različitim vidovima (up. Grudem, Systematic Theology, 242). Bog Otac i Bog Sin nisu istovetni u pravovernoj teologiji; Sin jeste Bog, ali on nije Otac. I Wallace i Robertson (Exp 21 [1921] 185-87) opisuju snagu odbijanja G. B. Winera (A Grammar of the Idiom of the New Testament [Andover, MA: Draper, 1869] 130) da prihvati Sharpovo pravilo IZ TEOLOŠKIH, A NE GRAMATIČKIH RAZLOGA. Govoreći o istoj konstrukciji u 2. Petrovoj 1:1,11, Robertson je izričit u svojoj kritici: “Jednostavna istina jeste da je Winerova antitrinitarna predrasuda nadjačala njegovu gramatičku ispravnost u njegovim primedbama o 2. Petrovoj i. 1” (Exp 21 [1921] 185); a uticaj koji je Winer imao kao gramatičar uticao je i na druge gramatičare i na nekoliko naraštaja naučnika.

Gramatički protivargument glasi da soter, “Spasitelj”, kao i drugi tehnički termini i vlastita imena, teži da stoji bez člana; ali “Bog” (Wallace, Greek Grammar, 272, nap. 42) i soter (Harris, “Titus 2:13”, 268) nisu vlastita imena. theos nije lično vlastito ime jer se može staviti u množinu (theoi, “bogovi”; up. Wallace, Greek Grammar, 272, nap. 42). Vlastite imenice obično stoje bez člana jer su same po sebi određene, ali theos gotovo uvek ima član, osim kada druga gramatička pravila zahtevaju izostavljanje člana u određenim kontekstima. theos se često javlja u TSKS konstrukciji (član-imenica-kai-imenica) na koju se Sharpovo pravilo primenjuje (Luka 20:37; Jovan 20:27; Rimljanima 15:6; 1. Korinćanima 15:24; 2. Korinćanima 1:3; 11:31; Galatima 1:4; Efescima 1:3; Filipljanima 4:20; 1. Solunjanima 1:3; 3:11,13; Jakovljeva 1:27; 1. Petrova 1:3; Otkrivenje 1:6), uvek u odnosu na jednu osobu (up. Wallace, “Sharp Redivivus?” 46-47). U pastoralnim poslanicama soter se javlja u osam drugih odlomaka, od kojih sedam ima član (1. Timoteju 2:3; 2. Timoteju 1:10; Titu 1:3,4; 2:10; 3:4,6). Jedina druga upotreba reči soter bez člana u pastoralnim poslanicama nalazi se u 1. Timoteju 1:1, gde je bez člana u skladu sa Apolonijevim kanonom (Wallace, Greek Grammar, 250). Drugim rečima, u pastoralnim poslanicama konstrukcija sa članom je pravilo, što ukazuje na to da postoji poseban razlog za izostanak člana na ovom mestu. Ako je pitanje gramatičko značenje ovog teksta, Sharpovo pravilo je odlučujuće. Da je Pavle govorio o dve osobe, bilo bi lako to reći nedvosmisleno (npr. tou megalou theou kai ‘Iesou Christou tou soteros hemon, “veliki Bog i Isus Hristos, naš Spasitelj”, ili tou megalou theou hemon kai tou soteros ‘Iesou Christou, “naš veliki Bog i Spasitelj Isus Hristos” [Harris, 269]). Umesto toga, izabrao je oblik koji se najprirodnije čita kao jedna osoba, ‘Iesou Christou, “Isus Hristos”, koji stoji u apoziciji sa tou megalou theou kai soteros hemon, “naš veliki Bog i Spasitelj.” Drugačije rečeno, ako Pavle nije verovao da je Isus Bog, čini se krajnje neverovatnim da bi bio tako aljkav pri iznošenju tako značajne teološke tvrdnje. Ako je Pavle verovao da je Isus Bog, nije iznenađenje čitati ovako nešto.

(2) Tok izlaganja govori u prilog tome da se theou kai soteros, “Bog i Spasitelj”, odnosi na jednu osobu i da je ta osoba Isus Hristos. (a) Pavle počinje rečima: „Jer se javi blagodat Božija spasonosna svima ljudima“, povezujući Boga sa spasenjem. Dva stiha kasnije, bez promene subjekta, govori o theou kai soteros hemon, “naš Bog i Spasitelj”. Najprirodnije čitanje jeste da se nastavi povezivanje između theou, “Bog”, i soteros, “Spasitelj”. Međutim, budući da ‘Iesou Christou, “Isus Hristos”, najverovatnije stoji u apoziciji sa soteros, “Spasitelj”, zbog njihove neposredne blizine, Isus jeste taj Bog i Spasitelj. (b) Budući da je elpis, “nada”, u pastoralnim poslanicama personifikovana kao Isus (vidi gore), Pavle započinje stih govoreći o Isusu, a ne o Bogu Ocu (“čekajući blaženu nadu, a to je javljanje Boga, koji je Isus Hristos”). (c) Sledeći stih govori o Isusovom spasiteljskom delovanju. To ne znači da 13. stih mora govoriti o jednoj osobi; Pavle često menja subjekte dodavanjem relativne rečenice (npr. Efescima 1:7). Međutim, budući da 14. stih zaista govori o spasenju, to snažno ukazuje na to da Pavle misli na Isusa kao Spasitelja. (To govori protiv Hortovog stanovišta [dole] da se ‘Iesou Christou, “Isus Hristos”, odnosi unazad na tes doxes tou … theou, “slava Božja”.) Ako se “Bog” i “Spasitelj” odnose na jednu osobu (vidi dole), i ako se “Spasitelj” odnosi na Isusa Hrista, onda mora i “Bog”. Lock (145) takođe ističe da se ideja hina lytrosetai, “da bi iskupio”, koja se javlja u 14. stihu, u Starom zavetu koristi za Boga, a ovde za Hrista, što podrazumeva izjednačavanje to dvoje.

(3) Izraz theos kai soter, “bog i spasitelj”, bio je ustaljena formula u helenističkom jeziku… I UVEK SE ODNOSIO NA JEDNU OSOBU, kao što je Ptolemej I (tou megalou theou euergetou kai soteros [epiphanous] eucharistou, “veliki bog, dobrotvor i spasitelj [javljeni,] blagotvorni”…; soter kai theos, “spasitelj i bog”…), Antioh Epifan (theos epiphanes, “javljeni bog”…) i Julije Cezar (theos kai soter, “bog i spasitelj”…). Moulton primećuje: “Poznavanje neprestane apoteoze koja se razmeće u papirusima i natpisima ptolemejskog i carskog doba snažno podupire Wendlandovu tvrdnju da su hrišćani, od druge polovine I veka nove ere nadalje, namerno prisvojili za svoga Božanskog Učitelja frazeologiju koju su bezbožno sebi prisvajali neki od najgorih ljudi” (Grammar 1:84). Koristili su ga i helenistički i palestinski judaizam u odnosu na Boga (Dibelius-Conzelmann, 143-46). Budući da je u helenizmu to bila ustaljena formula koja se odnosila na jednu Osobu, a Pavle koristi jezik koji njegovo jevanđelje stavlja u neposredan sukob sa obožavanjem cara i efeskom religijom…, izraz se u ovom kontekstu najverovatnije odnosi na jednu osobu, a ne na dve. Tako bi to bilo shvaćeno u kritskom društvu. Wallace ističe koliko je taj izraz redak u LXX (Jestira 5:1; Psalam 61:1,5, bez člana; up. 2. Makavejska 6:32; Filon, Leg. All. 2.56; Praem. 163.5); MT (masoretski tekst) retko ima analognu konstrukciju (jednina-član-imenica-waw-imenica), a kada je ima, LXX u prevodu koristi drugačiju konstrukciju (“Sharp Redivivus?” 43). On navodi O. Cullmanna (The Christology of the New Testament, prerađeno izd. [Philadelphia: Westminster, 1963] 241) zaključujući da “helenizam objašnjava oblik, a judaizam sadržaj tog izraza” (“Sharp Redivivus?” 44).

(4) Kada Pavle govori o “javljanju slave našega velikog Boga”, on povezuje “javljanje” i “Boga”. Ipak, epiphaneia, “javljanje”, kod Pavla se uvek odnosi na Isusov drugi dolazak, a nikada na Boga. Javljanje Boga je stoga javljanje Isusa (2. Solunjanima 2:8; 1. Timoteju 6:14; 2. Timoteju 1:9-10; 4:1,8; Titu 2:13). Zapravo, 1. Timoteju 6:14 i 2. Timoteju 1:10 imaju gotovo isto značenje kao naš odlomak i potvrđuju ovaj argument. Iako je Bog Otac uključen u Sinov povratak, nije uključen u onoj meri koju bi ovo pokazivalo ako bi se odnosilo na dve osobe (Lock 145; Fee, 196). Postoje dva srodna argumenta. (a) Ako je kai, “i”, epegzegetsko, onda je epiphaneian, “javljanje”, ponovno iskazivanje reči elpida, “nada”, a nada je personifikacija Isusa, što pokazuje da je to javljanje javljanje Isusa. (b) epiphaneian, “javljanje” (13. stih), paralelno je sa epephane, “javi se”, u 11. stihu, a budući da u 11. stihu Pavle govori o Isusovom javljanju, najverovatnije i ovde govori o Isusovom drugom javljanju. Protivargument glasi da se srodni oblik epiphaneian, “javiti se”, javlja u Titu 2:11 i 3:4 kao deo opisa Boga Oca; međutim, ti stihovi govore o tome kako Bog šalje Isusa prvi put.

(5) Marshall (SNTU-A 13 [1988] 174-75) dodaje sledeće argumente: (a) Isus je, kao Gospod, sudija, što je isključivo Božji prerogativ (2. Timoteju 4:8); (b) Isus i Bog stavljeni su jedan uz drugoga (1. Timoteju 1:1-2; 5:21; 6:13; 2. Timoteju 4:1; Titu 1:1; 2:13); (c) obojici se daje naslov “Spasitelj” (1. Timoteju 1:15; 2. Timoteju 1:9; 4:18); (d) duhovni blagoslovi dolaze od obojice (2. Timoteju 1:3,6,18; 1. Timoteju 1:12,14); i (e) obojica su “predmet piščevog služenja” (Bog: 2. Timoteju 1:3; 2:15; Titu 1:7; Isus: 2. Timoteju 2:3,24). Ako Isus ima položaj i funkciju Boga, onda se on “verovatno” može nazvati Bogom.

Postoje i drugi argumenti čija je valjanost upitna. (1) Rani grčki crkveni oci gotovo su jednodušni u tome da se “Bog i Spasitelj” odnosi na Isusa, a može se pretpostaviti da su poznavali grčki idiom (osim Justina Mučenika [1 Apol. 61] i Ambrozijastera; up. Lock, 145; Harris, “Titus 2:13”, 271). Protivargument glasi da su rani prevodi gotovo jednodušni u tome da u ovom odlomku vide dve osobe (latinski, sirijski, egipatski, jermenski, ali ne i etiopski) i da su grčki crkveni oci bili više vođeni svojom teologijom nego samim tekstom. Bernard tvrdi: “Oci su bili daleko bolji teolozi nego kritičari. Njihovom sudu o nekom pitanju učenja može se verovati sa mnogo više spremnosti nego argumentima kojima taj sud potkrepljuju” (172). Moulton (Grammar 1:84) ističe da je to, izgleda, bilo tumačenje hrišćana sedmog veka, kako svedoče papirusi (up. en onomati tou kyriou kai despotou ‘Iesou Christou tou theou kai soteros hemon…, “u ime Gospoda i vladara, Isusa Hrista, našega Boga i Spasitelja itd.” [BGU 2:366, 367, 368, 371, 395]), ali to je prilično kasno. (2) Novi zavet nigde ne opisuje Boga kao megas, “velikog”, i tvrdi se da bi bilo tautološko nazvati Boga velikim (Ellicott, 188; Guthrie, 200). Ali upotreba reči megas, “veliki”, razlikuje Boga od paganskih božanstava, a “veliki” nije ništa više od sažetka onoga što Pavle o njemu kaže u 1. Timoteju 6:15-16. Harris navodi i druge argumente za koje smatra da su sporni (“Titus 2:13”, 270-71)…

Srećom, učenje o Hristovom božanstvu ne počiva na ovom stihu. Ali pitanje šta Pavle ovde govori i dalje je važno, i čini se da on iznosi hristološku tvrdnju o božanstvu Hrista. To je najprirodnije čitanje teksta, zahteva ga gramatika, slaže se sa Pavlovom upotrebom reči epiphaneia, “javljanje”, objašnjava jedinstvenu upotrebu izraza “Bog i Spasitelj” u svetovnoj misli i dobro se uklapa u kontekst.