Melhisedek: božanski sveštenički Mesija?

Među svicima sa Mrtvog mora (DSS), u pećini 11 u Kumranu pronađen je svitak koji Melhisedeka prikazuje kao nebesko božansko Biće. Ovaj dokument je utoliko zanimljiviji što su mu pripisani tekstovi koji govore o Jahveu i Bogu (up. Psalam 7:7-8; 82:1; Isaija 52:7), kao i navodi iz Starog zaveta koji se obično vezuju za Mesiju (up. Psalam 110; Isaija 61; Danilo 7; 9).

Dovoljno je reći da je to navelo neke izučavaoce na zaključak da je Melhisedek opisan kao druga Božanska Sila, koja je istovremeno lično različita od Jahvea i poistovećena sa njim. Pojedini izučavaoci idu čak dotle da tvrde da je „Melhisedek” prosto još jedno ime, odnosno titula, samog Boga Jahvea!

Jedan od takvih autoriteta jeste Rick Van de Water, autor članka pod naslovom „Michael or Yhwh? Toward Identifying Melchizedek in 11Q13”, objavljenog u Journal for the study of the Pseudepigrapha, vol. 16.1 (2006), str. 75-86, 2006, Sage Publications (London, Thousand Oaks, CA, i New Delhi) DOI: 10.1177/0951820706069186 http://JSP.sagepub.com.

U ovoj objavi navodim odlomke iz njegovog članka koji ističu njegov stav da je Melhisedek istovremeno Jahve i različit od Jahvea, budući da je jedna od „dve Sile” na nebu, u šta se u to vreme naširoko verovalo među Jevrejima. Svako isticanje je moje.

Od prvog objavljivanja 11QMelh, lik „Melhisedeka” obično se opisivao kao anđeo (Mihailo ili neki drugi).1 F. Manzi je, međutim, nedavno izneo argumente protiv takvog poistovećivanja.2 Njegov argument počiva na odavno uočenom prisvajanju za Melhisedeka niza biblijskih iskaza koji se tiču Jahvea.3 To ga navodi na zaključak da „Melhisedek” prosto jeste božanska titula samog Jahvea, a ne oznaka za nekog Jahveovog posrednika.4 Iako je njegova primedba opravdana, Manzi priznaje da i dalje mnogo toga govori u prilog ideji da je Melhisedek posrednik.5 Svrha ovog članka jeste da pokaže da se poistovećivanje Melhisedeka sa posrednikom može pomiriti sa Manzijevom tezom da je „Melhisedek” božanska titula.

Izraz „dve Sile” … ponavlja se u ranoj rabinskoj polemici protiv verovanja da Bog ima božanskog posrednika koji deli njegov presto.6 Prema A. F. Segalu, biblijske teofanije čine „najvažniji deo te tradicije”.7 Budući da Filon i pojedini apokaliptički spisi pokazuju da su za nju znali, Segal je zaključio da tumačenje biblijskih teofanija u smislu božanskog posrednika mora biti starije od drugog veka nove ere.8 Njegovom gledištu ide u prilog to što srednjovekovni karaitski komentatori pominju „Magarijance”, jevrejsku sektu iz prvog veka koja je verovala u nebesko biće koje je stvorilo svet, bilo postavljeno nad svim stvorenjem i bilo Božiji posrednik koji se javljao praocima i govorio prorocima.9 Qirqisani je ime „Magarijanci” objašnjavao time što su njihovi spisi pronađeni u pećinama.10 Pošto se eseni ne pominju u Qirqisanijevom prikazu ranih jevrejskih sekti, „Magarijanci” bi mogli biti prosto ad hoc naziv za njih.11 Iako je njihovo verovanje dovođeno u vezu sa Filonovim pojmom božanskog Logosa, njihovo navodno postojanje pre hrišćanske ere čini malo verovatnim da je on na njih uticao.12 Verovatnije je da Filonovo tumačenje posrednika biblijskih teofanija odražava rasprostranjenije verovanje u pojedinim ranim jevrejskim krugovima.13 Niže će biti pokazano da 11QMelh odražava verovanje uporedivo sa Filonovim i magarijanskim. Da to nije nezamislivo, govori činjenica da se slična ideja pojavljuje i u drugim spisima pronađenim u Kumranu. U tom smislu je, na primer, zapažen izraz „Bog Izrailjev i Anđeo / Glasnik njegove istine” u 1QS 3.24.14 Štaviše, naširoko se smatra da se ta druga titula odnosi na lik Melhisedeka iz 11QMelh 2.13.15

8. Segal, Two Powers, str. 260-61.

9. L. Nemoy (prir.), Ya’qub Al-Qirqisani, Kitab Al-Anwar Wal-Maraqib: Code of Karaite Law (New York: Alexander Kohut Memorial Foundation, 1939), str. 55 § I. 2.8; isti, Karaite Anthology: Excerpts from the Early Literature (New Haven: Yale University Press, 1952) 50; H.A. Wolfson, „The Pre-Existent Angel of the Magharians and Al-Nahawandi”, JQR 51 (1960), str. 91-93; W. Bacher, „Qirqisani, the Karaite, and his Work on Jewish Sects”, u P. Birnbaum (prir.), Karaite Studies (New York: Harmon, 1971), str. 275.

10. Qirqisani, Kitab Al-Anwar, I.2.8. Neki od njihovih spisa pronađeni su u devetom veku u jednoj pećini blizu Jerihona i znatno su uticali na verovanja jerusalimskih karaita (up. R. de Vaux, „A propos des manuscrits de la Mer Morte”, RB 57 [1950], str. 417-29 [421-42]).

11. J. Fossum, The Name of God and the Angel of the Lord: Samaritan and Jewish Concepts of Intermediation and the Origin of Gnosticism (WUNT, 36; Tübingen: Mohr, 1985), str. 330.

12. Wolfson, „Pre-Existent Angel”, str. 95-96. Qirqisani je zabeležio da se među svicima pronađenim u devetom veku nalazila i knjiga „Aleksandrinca” (up. Bacher, „Qirqisani”, str. 275); videti takođe D.T. Runia, Philo in Early Christian Literature: A Survey (Assen: Van Gorcum; Minneapolis: Fortress Press, 1993), str. 15-16.

13. O Filonu kao sakupljaču predanja, a ne kao novatoru, up. W.L. Knox, „Pharisaism and Hellenism”, u H. Loewe (prir.), Judaism and Christianity. II. The Contact of Pharisaism with Other Cultures (pretisak; New York: Ktav, 1969 [1937]), str. 61-111 (62); G. Bertram, „Philo und die jüdische Propaganda in der antiken Welt”, u W. Grundmann (prir.), Christentum und Judentum: Studien zur Erforschung ihres gegenseitigen Verhältnisses (Leipzig: J.C. Hinrichs, 1940), str. 79-105. O upadljivim paralelama između Filonovih predanja i karaitskih, up. B. Revel, „The Karaite Halakah and its Relation to Sadducean, Samaritan and Philonian Halakah”, u Birnbaum (prir.), Karaite Studies, str. 1-88.

14. Segal, Two Powers, str. 20-21.

15. Up. van der Woude, „Melchisedek”, str. 369; Y. Yadin, The Scroll of ‘The War of the Sons of Light against the Sons of Darkness’ (Jerusalim: Bialik Institute, 1957), str. 234-36; P. Kobelski, Melchizedek and Melchireša‘ (CBQMS, 10; Washington: Catholic Biblical Association of America, 1981), str. 139; J.T. Milik, „4QVisions de ‘Amram et une citation d’Origène”, RB 79 (1972), str. 77-79 (86); C. Newsom, Songs of the Sabbath Sacrifice: A Critical Edition (Atlanta: Scholars Press, 1985), str. 37. Takođe 4Q177 12-13.7: „…njegov Anđeo Istine pomoći će svoj deci svetlosti protiv sile Velijalove”. 16. Manzi, Melchisedek, str. 64-65. (Str. 76-78)

… Mnogo toga govori u prilog tome da se „Melhisedek” ne odnosi na sveštenika iz Postanja 14:18, već aludira na sveštenika poput Melhisedeka iz Psalma 110:4, koji se naziva „Gospodu mojemu“ i koji je pozvan da sedne Gospodu s desne strane (110:1).29

To što je prikazan kao nebeski sveštenik osnažuje argument da je on vršilac okajanja izvršenog na Dan pomirenja (11QMelh 2.7-8) prilikom otvaranja desetog jubileja (Levitska 25:9).30 Iako je obred pomirenja toga dana tradicionalno vršio prvosveštenik (Levitska 16), okajanje predstavljeno u 11QMelh pre je eshatološko nego liturgijsko.31 U biblijskoj tradiciji, kao i u drugim kumranskim dokumentima, Jahve je taj koji ne samo da sveti, već i vrši pomirenje.32 Isto tako, 11QMelh eshatološko pomirenje predstavlja kao Božije delo.33 Budući da Melhisedek vrši Jahveove uloge oslobađanja, suđenja, osvete i vladanja, da li je nerazumno zaključiti da i njegov čin pomirenja izbavlja one „iz njegovog žreba” od osvete? To je očigledno značenje odlomljene rečenice u 11QMelh 2.6: „i objavio im je slobodu da ih oslobodi [] od svih njihovih bezakonja”.34 U svetlu biblijskog proroštva, njegov eshatološki čin pomirenja predstavljao bi, dakle, još jednu potvrdu da je on Jahve.

26. Aschim, „Melchizedek and Jesus”, str. 132.

27. Kobelski, Melchizedek, str. 64; Aschim, „Melchizedek and Jesus”, str. 139. Zbog lakune, de Jonge i van der Woude („11QMelchizedek”, str. 306) doveli su u pitanje Melhisedekovo sveštenstvo, iako je ovaj drugi ranije predlagao da se kaphar u 11QMelh 2.6-8 odnosi na Melhisedeka („Melchisedek”, str. 363).

28. O Isaiji 61:1-10 kao besedi prvosveštenika, up. P. Grelot, „Sur Isaïe LXI: La première consécration d’un grand prêtre”, RB 97 (1990), str. 414-31 (422).

29. Kobelski, Melchizedek, str. 54; Milik, „Milkî-sedeq”, str. 138; Flusser, Judaism, str. 188; Puech, „Notes”, str. 512; Aschim, „Melchizedek and Jesus”, str. 136; up. takođe Jevrejima 7:15, 24.

30. Iako priroda ovog čina okajanja nije jasna, biblijski pojam kaphar obično podrazumeva krvnu žrtvu (Levitska 17:11).

31. Aschim, „Melchizedek and Jesus”, str. 140.

32. Ponovljeni zakoni 32:43; CD 2.5; 4.7; 20.34. 33. Milik, „Milkî-sedeq”, str. 125. 34. Hebrejski tekst ove rečenice naveden je u nap. 22. (Str. 80)

Osim toga, opšteprihvaćena rekonstrukcija 11QMelh 2.18-20 poistovećuje ovog Mesiju-glasnika sa utešiteljem (Isaija 61:3).37 Ono što je upadljivo u toj atribuciji jeste to što se kroz čitavu Isaijinu Knjigu utehe **utešiteljem naziva Jahve.**38 Ponovo je logična implikacija ta da je Mesija-glasnik „Melhisedek” — Jahve. To se slaže sa onim što je već viđeno u prikazu Melhisedeka kao Mesije-glasnika iz Isaije 61 (11QMelh 2.5-6), kao i Boga koji caruje na Sionu (2.24).39 Budući da Isaija 52:9b povezuje Jahvea utešitelja sa glasnikovom porukom Sionu, „Bog tvoj caruje“ (52:7), primena na Melhisedeka toga da Bog caruje na Sionu i da teši podrazumeva da je on ujedno i glasnik-utešitelj iz Isaije 52:7…

Sačuvani tekst 11QMelh tako pokazuje brojne naznake da je Melhisedek JAHVE****, uz druge nagoveštaje da je različit od el****. Ova dvostruka slika ima paralelu u pojmu biblijskog Anđela/Glasnika Gospodnjeg.42 Ona takođe podseća na onoga „kao da dolazaše Sin Čovječji“ iz Danila 7:13-22. Obojici je data uloga eshatološkog sudije.43 Melhisedekov „Gospod sudi narodima. Sudi mi, Gospode, po pravdi mojoj, i po bezazlenosti mojoj neka mi bude.“ (Psalam 7:8) u 11QMelh 2.11 takođe ima paralelu u uzlasku onoga „kao da dolazaše Sin Čovječji“ ka nebeskom prestolu (Danilo 7:13-14). Čak i dvostruka slika Melhisedeka kao Boga koji sudi (11QMelh 2.11), a ipak različitog od Boga kao izvršioca njegovih sudova (2.13), podseća na starogrčku (OG) verziju Danilovog lika koji se razlikuje od Starca danima, a ipak mu je „poput” (hos) (Danilo 7:13).

„Povratak u visinu” (11QMelh 2.11) štaviše podrazumeva da je Melhisedek nebesko biće koje je bilo na zemlji. Na prirodu te posete zemlji ukazuje tvrdnja da je on Pomazanik koga su prorekli i Isaija i Danilo (2.6, 18). To poistovećivanje podrazumeva da je on čovek.44 Osim toga, to što se za njega kaže da je Pomazanik koji će biti „pogubljen će biti“ (Danilo 9:26), podrazumeva njegovu smrt. Budući da se „pogubljenje” Danilovog Mesije dovodi u vezu sa „pomirenjem za greh”… nije nezamislivo da je Melhisedekova smrt shvatana kao čin okajanja koji izbavlja one „iz njegovog žreba” od osvete.45 Razrađeni kolaž biblijskih slika u 11QMelh govori u prilog tome da je njegov potpuni tekst prikazivao Melhisedeka ne samo kao nebeskog svešteničkog Mesiju, već i kao ljudskog stradajućeg Mesiju.46

Melhisedekove uloge suđenja zlima i njihovog uništenja (11QMelh 2.9, 13), kao i vladanja carstvom (2.24-25), slažu se, štaviše, sa onim što drugi rani jevrejski izvori pripisuju mesijanizmu.47 Niti je njegov prikaz kao kosmičkog Mesije stran drugim kumranskim dokumentima.48 Odjek Danila 7:14, na primer, može se naći u prvom redu 4Q521, gde se govori o tome da sve nebo i zemlja slušaju „njegovog Mesiju”.49…

38. Isaija 40:1-2; 49:13; 51:3; 52:9; 57:18; 61:2; 66:13.

39. Ideja o božanskom Mesiji nije naročito novatorska, jer starogrčki (OG) Amos 4:13 poistovećuje Mesiju sa kyrios ho theos pantokrator (up. E.E. Ellis, „Biblical Interpretation in the New Testament Church”, u M.J. Mulder [prir.], Mikra: Text, Translation, Reading and Interpretation of the Hebrew Bible in Ancient Judaism and Early Christianity [Philadelphia: Fortress; Assen: van Gorcum, 1988], str. 691-725 [719]). Pravopisna sličnost između masoretskog ma sekho i predloška starogrčkog ton christon autou (= mshicho) ukazuje na to da je masoretski tekst izmenjen kako bi se uklonilo poistovećivanje Pomazanika sa Jahveom Savaotom.

42. Milikova rekonstrukcija 11QMelh 2.14 sa navodom iz Malahije 3:1-2 o Anđelu saveza sledi isti tok misli. Milik je smatrao da je 11QMelh deo šireg dokumenta o Vekovima (up. CD 16.3-4) koji je obuhvatao 4Q180 2-4 i 5-6, a bavio se teofanijama Avramu („Milkî-sedeq”, str. 106, 119, 122-25). Videti J. Starcky, „Le Maître de Justice et Jésus”, MDB 1.4 (1978), str. 57; F. García Martínez, „Two Messianic Figures in the Qumran Texts”, u D. Parry i S. Ricks (prir.), Current Research and Technological Developments on the Dead Sea Scrolls (STDJ, 20; Leiden: E.J. Brill, 1996), str. 14-40 (22-24); A.F. Segal (Rebecca’s Children: Judaism and Christianity in the Roman World [Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986], str. 89) predstavlja primer današnjeg oslanjanja na apokaliptičku literaturu, objašnjavajući ovo pripisivanje božanstva kao učešće darovano nekim glavnim anđelima.

43. Starcky, „Le Maître”, str. 57; Flusser, Judaism, str. 188, 191; M.A. Knibb, „Messianism in the Pseudepigrapha in the Light of the Scrolls”, DSD 2.1 (1995), str. 165-84 (173). Za spisak paralela između Melhisedeka iz 11Q13 i onoga koji je poput „Sin Čovječji“ u Danilu 7:9-14, up. Kobelski, Melchizedek, str. 133. Videti takođe Anđela Gospodnjeg u Zahariji 3.

44. Up. P. Rainbow, „Melchizedek as a Messiah at Qumran”, BullBibRes 7 (1997), str. 179-94.

45. Videti 1QMelh 2.7 (njegov čin okajanja u desetom jubileju); 2.18 („on je [P]omazanik Duh[a] o kome je go[vorio Danilo..]”). O rekonstrukciji, up. Fitzmyer, „Further Light”, str. 29.

46. Sličan pojam može se videti u 1QIsaa 52.14, gde „pomazanje” stradajućeg Sluge predstavlja njega kao Mesiju koji strada radi okajanja da bi uspostavio sveopšti savez (52.15) i koji će biti uzvišen (52.13b).

47. J.H. Charlesworth, „From Messianology to Christology: Problems and Prospects”, u isti (prir.), The Messiah (Minneapolis: Fortress Press, 1992), str. 3-35 (7).

48. Up. García Martínez, „Two Messianic Figures”, str. 18-24.

49. Up. E. Puech, „Une apocalypse messianique (4Q521)”, RevQ 15 (1992), str. 475- 519 (486). García Martínez („Two Messianic Figures”, str. 39 nap. 40) zapaža da frag. 2 iz 4Q521 govori o davidovskom mesiji, frag. 8-9 o svešteničkom mesiji, a frag. 5-6 o eshatološkom mesiji. (Str. 81-83)

Gore je izneto da se način na koji je Melhisedek predstavljen u 11Q13 najbolje objašnjava ne pojmom stvorenog anđela (Mihaila ili nekog drugog), već verovanjem u „dve Sile na nebu”, uporedivim sa Filonovim i magarijanskim.61 Autor 11QMelh koristi Psalam 7:8; 82:1; 110:1; Isaija 52:7; 61:1; Danilo 7:13; 9:26 da bi Melhisedeka prikazao kao Jahvea i istovremeno kao Božijeg posrednika. „Melhisedek” oličava prvosvešteničkog Mesiju, stradajućeg Slugu, glasnika mira, Jahvea koji caruje na Sionu i eshatološkog sudiju, odnosno Sina čovečijeg. Ovaj kolaž biblijskih slika podseća na Filonov prikaz božanskog Logosa, uključujući i njegovu tvrdnju da je Logos, kao posrednik i zastupnik, istinski Prvosveštenik, Melhisedek.62 Primena više mesijanskih titula na jednu ličnost može se posmatrati kao prirodan razvoj njihovog začetnog preklapanja u biblijskoj tradiciji. To preklapanje podstiče da se neki kumranski tekstovi o „sinu Božijem” vide kao dalji opisi iste ličnosti, uprkos tome što se u njima ne pojavljuje titula „Melhisedek”. On najjasnije pokazuje verovanje kumranskih pripadnika saveza u „dve Sile”. Ovaj zaključak postaje utoliko prihvatljiviji zbog datovanja 11QMelh u irodovski period, prema važećoj paleografskoj teoriji.63

S druge strane, to što Melhisedek predstavlja verovanje u ono što su rani rabini nazivali drugom „Silom na nebu” ne protivreči Milikovom ubedljivom izjednačavanju njega sa Mihailom u 1QM 17.6. Gore je viđeno da je u 11QMelh književna igra imenom jednog biblijskog lika pretvorila titulu „Melhisedek” u Božiju oznaku za onoga koji deli njegov presto. Vredi razmotriti da je književna igra jednako prisutna i u slučaju Mihaila u 1QM. Umesto pukog upućivanja na arhanđela Mihaila, to se može shvatiti kao još jedna titula za Melhisedeka, „koji je kao Bog”. Time se dobija još jedna pojmovna paralela sa starogrčkim tumačenjem Danila 7:13, gde se za onoga „kao da dolazaše Sin Čovječji“ kaže da je „poput” (hos) Starca danima. Iako prostor ne dozvoljava da se detaljnije razradi ovo predloženo tumačenje lika Mihaila u 1QM, ono zaslužuje dalje razmatranje u pogledu pitanja o kome je ovde reč.

62. Filon, Migr. 102; Som. 2.231-3; Her. 205-206; Leg. All. 3.25-6, 79-82.

63. Van der Woude, „Melchisedek”, str. 357. (Str. 85-86)

DALJE ČITANJE

Zar Biblija (takođe) ne prikazuje Melhisedeka kao onoga koji poseduje božanska svojstva?

Svici sa Mrtvog mora i Božija jednomnoštvenost: nekoliko zapažanja o Melhisedeku