Istočni pravoslavci o islamu, judaizmu i drugim crkvama

Izjave koje se ovde navode preuzete su iz Za život sveta: ka socijalnom etosu Pravoslavne crkve, objavljenog kod izdavača Holy Cross Orthodox Press 2020. godine. Dokumentu se može pristupiti na sajtu Grčke pravoslavne arhiepiskopije Amerike: Dokument o socijalnom etosu. Ovde je PDF verzija.

Čitaoci će videti da prema ovom dokumentu Grci, odnosno istočni pravoslavci (IP), zaista veruju i tvrde da muslimani i Jevreji obožavaju istog Boga koga priznaju i sami IP. Štaviše, dokument ide toliko daleko da kaže da svi narodi sveta obožavaju istog Boga i da u svim tim religijama postoje istine, uključujući i one iz Indije i Kine, što svakako obuhvata hinduizam i budizam!

Sve ove reference potiču iz odeljka pod naslovom,

I. Ekumenski odnosi i odnosi sa drugim verama

Pomolimo se za jedinstvo svih

Svako isticanje je moje.

§55 Bog je Otac svih porodica na nebesima i na zemlji. Božiji Logos prožima sve stvari, i sve je stvoreno kroz njegov Logos. Božiji Duh je svuda, prosvetljujući i oživljujući svu stvarnost. Tako stvorenje sveopšte objavljuje moć, mudrost i milost svoga Tvorca, dok je Bog u svako vreme i na svakom mestu prisutan onima koji traže istinu.

Pravoslavna crkva postoji kao konkretna stvarnost Hristovog mističnog tela u vremenu, uvek svedočeći o „prosvjetljenja znanja slave Božije u licu Isusa Hrista“.

Iz tog razloga Crkva ne samo da pruža ruku i svedoči o pravoslavlju raznim hrišćanskim ispovestima, sa kojima Pravoslavna crkva ima istorijski dijalog, nego se okreće i ka susretu sa nehrišćanskim religijama i verskim zajednicama koje su otvorene za istinu i za Božiji poziv.

U tom smislu ona takođe potvrđuje, i to čini još od najranijih vekova vere**, da Božiji Logos blista u čitavom sklopu stvorenog sveta i govori svim srcima tihim, blagim glasom savesti, i da svuda gde se istina poštuje deluje Duh Božiji. Sveti Justin Mučenik je, na primer, izjavio da je poznanje Božijeg Logosa Bog dao ne samo sinovima Izrailja,** nego i grčkim filosofima koji nikada nisu upoznali Hrista, i svim narodima, utoliko što su semena večnog Logosa posejana u sva ljudska bića**; tako, kaže on, svi koji su živeli u skladu sa ovim Logosom** već su u nekom smislu hrišćani**, dok hrišćani mogu kao svoju prisvojiti svaku istinu koju narodi zemlje poznaju po Božijem nadahnuću**.

50 Prema Svetom Maksimu Ispovedniku**, prvobitni** logoi koji leže u osnovi svih stvari i u njima prebivaju, počivaju u jednom Logosu Božijem i nalaze svoje istorijsko središte u Hristu.51

Crkva, štaviše, zna da puna tajna Božijeg Logosa nadilazi ljudsko poimanje, i da se saopštava na načine suviše brojne i divne da bi se izračunali ili pojmili. Crkva stoga traži dijalog sa drugim religijskim tradicijama ne iz želje da izmeni polog svoje vere, a još manje iz bilo kakve zebnje u pogledu dovoljnosti tog pologa, nego iz blagogovejne ljubavi prema svima koji traže Boga i njegovu dobrotu, i u čvrstoj izvesnosti da Bog nijedan narod nije ostavio bez udela u poznanju njegove slave i milosti.

Ovim se, naravno, ne poriče da postoje mnoge nepomirljive razlike između crkvenog razumevanja istine i razumevanja drugih religijskih tradicija, i ona svakako nema želju da tu stvarnost zamagli.

Ona ne traži ni da pravi kompromise u pogledu sopstvenih suštinskih verovanja niti da snishodljivo tretira verovanja drugih vera kao nevažna.

Istovremeno, znajući da se Bog otkriva na bezbroj načina i sa beskrajnom domišljatošću, Crkva ulazi u dijalog sa drugim verama spremna da bude zadivljena i obradovana raznolikošću i lepotom Božijih velikodušnih ispoljavanja božanske dobrote, milosti i mudrosti među svim narodima.

§56 Iako Pravoslavna crkva traži dublje veze prijateljstva sa svim verama, ona prepoznaje svoju jedinstvenu odgovornost prema druga dva „naroda Knjige“, avramovskim tradicijama islama i judaizma, sa kojima vodi dugotrajne dijaloge i pored kojih živi milenijumima.

Stoga, Crkva može da pristupi i pristupa lepoti i duhovnim istinama islama u svim njegovim mnogostrukim tradicijama, priznajući tačke dodira sa njim naročito u njegovom potvrđivanju devičanskog rođenja (Kuran 3:47, 19:16-21, 21:91) i u njegovom priznavanju Isusa kao Mesije, Poslanika, Reči i Duha Božijeg (4:171).

Iako se pravoslavlje ne može složiti sa islamom u njegovom odbacivanju ovaploćenja i Boga kao Trojstva, ono ipak može da vodi smislen dijalog sa svim delovima islamske umme o pravilnom razumevanju ovih središnjih hrišćanskih učenja. Ona veruje da zajednički koreni hrišćanstva i islama na Bliskom istoku, zajedničko potvrđivanje poruke o jedinstvu Boga, kao i zajedničko priznanje svetosti i istinitosti Božije Reči i njegovih Proroka, važnost molitve i askeze, kao i borba da se u svemu razazna volja Božija, pozivaju islam i pravoslavlje da uđu u prisan razgovor radi unapređenja mira i razumevanja među svim narodima.

§57 Što se tiče judaizma, kada je večni Sin Božiji postao čovek, ovaplotio se kao Jevrejin, rođen u telu Izrailja, naslednik Božijih saveza sa njegovim izabranim narodom. Došao je u ispunjenje Božijih spasonosnih obećanja svome narodu, kao Mesija Izrailja.

Prva krv koju je prolio za iskupljenje sveta iznuđena je na dan njegovog obrezanja; njegovo prvo ispovedanje pred svetom o pravednosti Božijoj bilo je u sinagogi, kao i prvo objavljivanje njegove misije svetu. Luka 4:18–21

njegova služba je obnovila jezik velikih proroka Izrailja; i pogubljen je od strane paganske vlasti pod natpisom „Car judejski“.

Izrailju se Bog objavio kao Onaj koji jeste, Izrailju je Bog dao Zakon kao jezik ljubavi i zajedništva, sa Izrailjem je Bog ustanovio večni savez, i Izrailju je proglasio: „Blagosloviću one koji tebe uzblagosiljaju, i prokleću one koji tebe usproklinju; i u tebi će biti blagoslovena sva plemena na zemlji.“ Postanje 12:3

Kao što je apostol Pavle naglasio, hrišćani se spasavaju u Hristu jedino tako što su, poput divljih maslinovih grana, pricepljeni na pitomo maslinovo drvo Izrailja, a grane ne nose koren — nego koren nosi njih. Rimljanima 11:16–24

Pravoslavni hrišćani gledaju na jevrejske zajednice širom sveta ne samo kao na pripadnike drugog verovanja,nego kao na, u izvesnom smislu, svoje duhovne starešine u istoriji Božijih spasonosnih otkrivenja, i kao na čuvare onog dragocenog nasleđa koje je prvo puno ispoljavanje Božijeg spasonosnog prisustva u istoriji.

Nažalost, neophodno je ove stvari u ovom trenutku izreći sa posebnim naglaskom. Poslednjih godina svedoci smo oživljavanja, u mnogim krugovima zapadnog sveta, najpodmuklijih ideologija nacionalnog, verskog, pa i rasnog identiteta uopšte, a posebno antisemitskih pokreta.

Netrpeljivost i nasilje prema Jevrejima dugo su bili upadljivo zlo kultura hrišćanskog sveta; najveći sistematski pohod masovnog ubijanja i pokušaja genocida u evropskoj istoriji preduzet je protiv Jevreja Evrope; i — dok su neki pravoslavni sveštenici i laici pokazali izuzetnu velikodušnost, pa i požrtvovano saosećanje prema svojoj jevrejskoj braći i sestrama, zaslužujući od njih počasni naziv „pravednici među narodima“ — druge istorijski pravoslavne nacije imaju mračnu istoriju antisemitskog nasilja i ugnjetavanja. Za sva ta zla hrišćani moraju tražiti oproštaj od Boga.

Kao okajanje za one zločine protiv jevrejskog naroda koji su počinjeni upravo u pravoslavnim zemljama, Crkva traži i oproštaj od Boga i dublji odnos ljubavi i poštovanja sa jevrejskim zajednicama i jevrejskom verom.

§58 Priča o drugim nepravoslavnim hrišćanskim verskim tradicijama još nije završena, i pravoslavlje tvrdi da, kao i druga nepravoslavna hrišćanska tela, one svoju usaglašenost i jasnoću nalaze jedino unutar Pravoslavne crkve.

Što se tiče drugih religija, Pravoslavna crkva nalazi ohrabrenje u rečima apostola Pavla upućenim Atinjanima na Areopagu: „Onoga, dakle, kojega ne znajući poštujete toga vam ja propovijedam.“ Dela apostolska 17:23

Na osnovu toga Crkvi je data sloboda da objavi da istinitog Boga u kome sve čovečanstvo živi, kreće se i postoji obožavaju narodi svuda, i hrišćani i nehrišćani podjednako.

A to je čini samo još revnosnijom da sve ljude i sve narode učini svesnim toga da lice tog jednog istinitog Boga blista neprikriveno u licu Isusa Hrista. Štaviše, Crkva — obasjana tim sjajem — ulazi u dijalog sa drugim verama potpuno spremna da bude poučena mnogim njihovim sopstvenim spekulativnim, kulturnim i duhovnim dostignućima.

Može biti da će, kao što je Crkva prvih vekova imala koristi od i vremenom krstila mnoga filosofska, religijska i kulturna bogatstva predhrišćanske Evrope, Male Azije i Bliskog istoka, tako i sada otkriti nove načine izražavanja pologa vere ili nove načine razmišljanja o njegovim kulturnim izrazima i pojmovnim oblicima izlaganjem, recimo, velikim filosofijama i verama INDIJE, ili tradicijama KINE i šireg DALEKOG ISTOKA, ili duhovnim iskustvima plemenskih naroda širom sveta, i tako dalje.

Opet, kao što je Justin Mučenik isticao, sve što je istinito i bogoljubivo dobrodošlo nam je, jer Logos je svuda i blista na svim mestima.

50 Justin, Prva apologija 46. PG 6.397B. I Druga apologija 8, 10 i 13. PG 6.457A, 460B i 465B.

51 Maksim, Ambiguum 7. PG 91.1081C. Videti O poteškoćama kod crkvenih otaca, tom 1, 75–141.

A ovo je ono što dokument kaže u pogledu drugih drevnih apostolskih Crkava:

§52 Iako je vidljivo svetotajinsko jedinstvo među svim hrišćanima zasad samo daleka nada, ništa nije izvan moći Duha Božijeg, i Crkva ne sme posustati u svojim naporima da postigne konačno ponovno sjedinjenje svih koji se okupljaju u Hristovo ime.

Do tog dana, sve dok su njihova srca i umovi otvoreni za podsticaje Božije Reči i Duha, hrišćani svih zajednica mogu se sastajati u ljubavi i zajedno raditi na preobražaju sveta.

Naročito mogu sarađivati jedni sa drugima u delima milosrđa, čineći tako Božiju ljubav vidljivom svetu, i u naporima da unaprede društvenu i građansku pravdu, objavljujući time Božiju pravednost i mir svim narodima.

Štaviše, čak i ako još ne mogu uživati savršeno zajedništvo u punom svetotajinskom životu Crkve, svi hrišćani su svojim krštenjem u ime Svetog Trojstva pozvani da se okupljaju na molitvu, da se kaju za prošla nerazumevanja i uvrede nanete svojoj braći i sestrama, i da ljube jedni druge kao sluge i sunaslednici Carstva Božijeg. „Po tome će svi poznati da ste moji učenici ako budete imali ljubav među sobom.“. Jovan 13:35

§53 Pravoslavna crkva ima naročito bliske odnose sa onim zajednicama koje neposredno potiču od drevne Apostolske Crkve i koje dele nešto poput njenog razumevanja apostolske harizme episkopskog prejemstva i nešto poput njenog svetotajinskog bogoslovlja: sa drevnim crkvama Egipta i Etiopije, Jermenije, asirske tradicije, Kenterberija i Rima.

Tako Crkva vodi važne dvostrane dijaloge sa Rimokatoličkom crkvom i Anglikanskom zajednicom, i moli se da ti dijalozi donesu plod u potpunom jedinstvu sa Crkvom.

Ali sve hrišćanske zajednice su njen rod i njena ljubav prema svima je jednako bezuslovna. Već više od jednog veka, dakle, Pravoslavna crkva igra vodeću ulogu u pokretu ka hrišćanskom jedinstvu, iz poslušnosti molbi i podsticaju našeg Gospoda „Da svi jedno budu“ (Jovan 17:21).

Vaseljenska patrijaršija je, posebno, bila na čelu pravoslavnog susreta sa hrišćanima drugih zajednica, i ostala je postojan učesnik u brojnim dvostranim i višestranim dijalozima sa drugim velikim Vaseljenska patrijaršija je, posebno, bila na čelu pravoslavnog susreta sa hrišćanima drugih zajednica, i ostala je postojan učesnik u brojnim dvostranim i višestranim dijalozima sa drugim velikim hrišćanskim crkvama.

Vaseljenska patrijaršija je, zapravo, bila jedan od osnivača Svetskog saveta crkava, i neprekidno je održavala zvanično predstavničko prisustvo u centralnim kancelarijama tog saveta.

§54 Ukratko, Crkva je posvećena trajnom dijalogu sa drugim hrišćanima. Dijalog je, u pravoslavnom shvatanju, suštinski i iskonski odraz dijaloga između Boga i čovečanstva: njega započinje Bog i vodi se kroz božanski Logos (dia-logos), našeg Gospoda i Spasitelja Isusa Hrista.

Prožimajući sav ljudski život, dijalog se odvija u svim našim susretima, ličnim, društvenim ili političkim, i uvek mora biti proširen i na one koji pripadaju religijama drugačijim od naše.

I u svim našim vezama i odnosima Reč Božija je tajanstveno prisutna, neprestano vodeći našu razmenu reči i ideja ka duhovnom sjedinjenju srca u njemu. Prirodno, Pravoslavna crkva sebe smatra odgovornom da uvek tumači druge tradicije i perspektive u svetlu onoga što joj je Bog otkrio.

Čineći to, ona je otvorena za „što god je istinito, što god je pošteno, što god je pravedno, što god je čisto, što god je dostojno ljubavi, što god je na dobru glasu“. Filipljanima 4:8

i spremna je da se raduje kad god to otkrije kod svojih sagovornika u dijalogu.

Naša posvećenost ekumenskim odnosima sa drugim hrišćanskim ispovestima odražava ovu otvorenost prema svima koji iskreno traže istinu kao ovaploćenog Logosa, Isusa Hrista, i koji ostaju verni svojoj savesti, čak i dok mi nastavljamo da svedočimo o punoti hrišćanske vere u Pravoslavnoj crkvi.

Štaviše, Crkva može ovako stajati uz druge hrišćane ne samo iz solidarnosti u svetlu zajedničke istorije i moralnog viđenja, nego i zato što takve hrišćanske grupe, kroz svoje krštenje u ime Svetog Trojstva i ispovedanje vere Sabora, ispovedaju i dele mnoge vidove pravoslavnog učenja i predanja.

Čitaoci treba pažljivo da obrate pažnju na to da dokument bez ustezanja ističe činjenicu da je Vaseljenska patrijaršija IP bila jedan od osnivača Svetskog saveta crkava!