Da li Stari zavet predviđa da će Mesija vaskrsnuti trećeg dana? [Deo 2]

Da li bi vaskrsnuo trećeg dana? Deo 2**

Nastavljamo sa našim odgovorom.

Drugi problem koji imamo sa pojedincima koji iznose ovaj prigovor jeste taj što takva tvrdnja, da budemo sasvim iskreni, samo razotkriva njihovo temeljno nepoznavanje judaizma prvog veka, posebno u pogledu metoda biblijske egzegeze koje su Jevreji u to vreme primenjivali.

Da su se ovi muslimani barem potrudili da temeljnije istraže ovo pitanje, otkrili bi da su Jevreji koristili različita načela u svojoj egzegezi Svetog pisma, među kojima su i sledeća:

P'šat ("jednostavno") – Ovaj metod primenjuje doslovan pristup u tumačenju Svetog pisma.

Draš ili Midraš ("traženje") – Alegorijski pristup tumačenju Svetog pisma.

Remez ("nagoveštaj") – Ovaj pristup nastoji da u tekstu pronađe reč, izraz ili neki drugi element koji pruža nagoveštaje o određenom događaju.

Sod ("tajna") – Ovaj metod primenjuje mistično ili skriveno značenje na Sveto pismo.

Ova četiri metoda biblijskog tumačenja poznata su na hebrejskom kao PaRDeS.

(Prethodno je preuzeto i prilagođeno iz dela dr Dejvida Sterna Jewish New Testament Commentary, Jewish New Testament Publications, Klarksvil, Merilend, 1996, str. 11-12)

Dr Džejms D. Prajs, u svom odgovoru Farelu Tilu povodom upravo ovog pitanja, navodi izvor koji pominje druge metode biblijske egzegeze koje su Jevreji koristili u tumačenju Svetog pisma:

Drevni Jevreji su imali 32 pravila za tumačenje Svetog pisma. Njih je prvi sakupio i objavio rabin iz 2. veka, Eliezer Ben-Jose Galilejac. Sedmo pravilo kaže da se zaključci mogu izvoditi na osnovu analogije i paralelnih odlomaka. [izvor: "Halakic and Haggadic Rules of Interpretation," The McClintock-Strong Cyclopedia of Biblical, Theological and Ecclesiastical Literature, ur. John McClintock i James Strong (Harper & Bros, 1876; reprint, Baker, 1969), 6:243-46.] (Izvor)

Dr Prajs navodi tri vrste proroštava koje bi jevrejski tumači primenjivali u svom tumačenju hebrejske Biblije:

Proučavanje načina na koji su Isus i novozavetni pisci tumačili proroštva pokazuje da su za jevrejske tumače postojala tri nivoa proročkih izjava:

(1) neposredne, određene izjave kakve mi na Zapadu očekujemo;

(2) proroštvo po analogiji – dela Izrailja ili Boga koja su praslika Mesije; na primer – "Iz Egipta pozvah Sina svog" (Osija 11:1; Matej 2:15)

(3) proroštvo po sličnosti – drevni događaji koji su proročki slični kasnijim događajima; na primer – "Glas u Rami ču se, ..." (Jeremija 31:15; Matej 2:18)

Pitanje glasi: kako su drevni Jevreji razumevali pojam "proroštvo", a ne kako mi na Zapadu mislimo da ga treba tumačiti. Drevni Jevreji su sve tri vrste smatrali proroštvom, te je to ispravan način tumačenja Svetog pisma.

Događaj sa Joninim trima danima i trima noćima u ribi bio je tipa (2).

On je uključivao tipsko vaskrsenje, ako već ne i stvarno, i dogodio se nakon tri dana.

Kao što je dr Prajs primetio na primeru Jone, sam Novi zavet upućuje na ovaj metod tumačenja, budući da tvrdi da su događaji u Starom zavetu bili namenjeni da nagoveste Ličnost i delo Hrista. On čak pruža i primere proroštava po analogiji i po sličnosti:

„I kao što Mojsej podiže zmiju u pustinji, tako treba da se podigne Sin Čovječiji.“ Jovan 3:14

„Da vas, dakle, niko ne osuđuje za jelo ili piće, ili za kakav praznik, ili za mladine, ili za subote, Što je sjenka onoga što će doći, a tijelo je Hristovo.“ Kološanima 2:16-17

„Bez oca, bez matere, bez rodoslova, niti mu dani imaju početka niti mu život ima svršetka, a kao sličan Sinu Božijemu ostaje sveštenik bez prestanka.“ Jevrejima 7:3

„Jer Zakon imajući samo sjenku budućih dobara, a ne sami lik stvari, ne može nikada jednim te istim žrtvama, koje se prinose stalno svake godine, usavršiti one koji pristupaju.“ Jevrejima 10:1

„Koja i nas sada spasava krštenjem kao ispunjenjem praobraza, ne kao pranje tjelesne nečistoće, nego obećanje Bogu dobre savjesti vaskrsenjem Isusa Hrista,“ 1. Petrova 3:21 NIV

Sa svim navedenim u vidu, sada se okrećemo hebrejskoj Bibliji da vidimo možemo li pronaći proroštva po analogiji i/ili sličnosti koja predoznačavaju smrt i vaskrsenje Mesije trećeg dana.

Vezivanje Isaka

Počinjemo sa Mojsijevim spisima, tačnije sa izveštajem iz Postanja o tome kako Avraam prinosi Isaka.

„Poslije toga šćaše Bog okušati Avrama, pa mu reče: Avrame! A on odgovori: Evo me. I reče mu Bog: Uzmi sada sina svojega, jedinca svojega miloga, Isaka, pa idi u zemlju Moriju i spali ga na žrtvu tamo na brdu gdje ću ti kazati. I sjutradan rano ustavši, Avram osamari magarca svojega, i uze sa sobom dva momka i Isaka sina svojega; i nacijepavši drva za žrtvu podiže se i pođe na mjesto koje mu kaza Bog. Treći dan podigavši oči svoje, Avram ugleda mjesto izdaleka. I reče Avram momcima svojim: Ostanite vi ovdje s magarcem, a ja i dijete idemo onamo, pa kad se pomolimo Bogu, vratićemo se k vama. I uzevši Avram drva za žrtvu, naprti Isaku sinu svojemu, a sam uze u svoje ruke ognja i nož; pa otidoše obojica zajedno. Tada reče Isak Avramu ocu svojemu: Oče! A on reče: Što, sine! I reče Isak: Eto ognja i drva, a gdje je jagnje za žrtvu? A Avram odgovori: Bog će se, sinko, postarati za jagnje sebi na žrtvu. I iđahu obojica zajedno. A kad dođoše na mjesto koje mu Bog kaza, Avram načini ondje žrtvenik, i metnu drva na nj, i svezavši Isaka sina svojega, metnu ga na žrtvenik vrh drva; I izmahnu Avram rukom svojom i uze nož da zakolje sina svojega. Ali anđeo Gospodnji viknu ga s neba i reče: Avrame! Avrame! A on reče: Evo me. A anđeo reče: Ne diži ruke svoje na dijete, i ne čini mu ništa; jer sada poznah da se bojiš Boga kad nijesi požalio sina svojega, jedinca svojega, mene radi. I Avram podigavši oči svoje pogleda; i gle, ovan iza njega zapleo se u česti rogovima; i otišavši Avram uze ovna i spali ga na žrtvu umjesto sina svojega. I nazva Avram ono mjesto: Gospod će se postarati. Zato se i danas kaže: Na brdu, gdje će se Gospod postarati. I anđeo Gospodnji opet viknu s neba Avrama. I reče: Sobom se zakleh, veli Gospod: Kad si tako učinio i nijesi požalio sina svojega, jedinca svojega, Zaista ću te blagosloviti i sjeme tvoje veoma umnožiti, da ga bude kao zvijezda na nebu i kao pijeska na brijegu morskom; i naslijediće sjeme tvoje vrata neprijatelja svojih. I blagosloviće se u sjemenu tvojem svi narodi na zemlji kad si poslušao glas moj.“ Postanje 22:1-18

Avraamu je zapoveđeno da svog sina prinese Bogu kao žrtvu paljenicu u oblasti Morija, što je događaj koji se odigrao trećeg dana. Zadivljujuće je da Avraam kaže svojim slugama kako će se on i njegov sin vratiti k njima nakon što se poklone Bogu, što nagoveštava da je Avraam nekako znao da će mu Isak biti vraćen nakon žrtvovanja. Novi zavet prihvata ovu temu:

„Vjerom prinese Avraam Isaka kada je kušan, i jedinca prinošaše onaj koji je primio obećanja, Kome bješe kazano: U Isaku će ti se nazvati sjeme, Jer je razumio da je Bog kadar i iz mrtvih vaskrsavati; zato ga i dobi kao prasliku.“ Jevrejima 11:17-19

Ovo gledište nije svojstveno samo Novom zavetu, budući da su određena jevrejska predanja učila da je Isak zaista umro i bio vraćen u život, i da je njegova žrtva bila prihvaćena kao pomirenje za grehe koje su počinili njegovi potomci:

Rabin V. Gunter Plaut

Postojalo je… izuzetno predanje koje je tvrdilo da je Avraam dovršio žrtvovanje i da je nakon toga Isak bio čudesno oživljen… Prema ovoj hagadi, Avraam je ubio svog sina, spalio svoju žrtvu, a pepeo ostaje kao pohranjena zasluga i pomirenje za Izrailj u svim naraštajima.

--The Torah: A Modern Commentary (Njujork: Union of American Hebrew Congregations, 1981), str. 151, nap. 5.

Encyclopedia Judaica

Izgleda da je ovo shvatanje bilo rasprostranjeno u srednjem veku: Ibn Ezra (komentar na Postanje 22:19) takođe navodi mišljenje da je Avraam zaista ubio Isaka… i da je on kasnije vaskrsnut iz mrtvih. Ibn Ezra to odbacuje kao potpuno suprotno biblijskom tekstu. Šalom Špigel je, međutim, pokazao da su takva gledišta uživala široku rasprostranjenost i povremeno nalazila izraza u srednjovekovnim spisima.

--Louis Jacobs, "Akedah," Encyclopedia Judaica 2:482. (Akeda u jevrejskoj tradiciji; kurziv i podvlačenje naši)

U jevrejskoj tradiciji ovo je postalo poznato kao Akeda, ili "vezivanje" Isaka:

Hebrejska reč "akeda" znači "vezivanje" i odnosi se na dobro poznatu priču iz Postanja 22, u kojoj Bog zapoveda Avraamu da prinese svog jedinog sina Isaka kao žrtvu paljenicu…

U jevrejskoj tradiciji ova priča je bezbroj puta razrađivana. U nekim predanjima Isak postaje simbol jevrejskih mučenika svih vremena i mesta. U drugima se priča koristi da bi se pokazalo da Bog ne zahteva "ljudsku žrtvu". Prema pak drugim predanjima, žrtvovanje Isaka se zaista dogodilo i zapravo donelo pomirenje Izrailju…

U rabinskoj literaturi nalazimo predanja o Akedi koja idu dalje od onoga što tekst Biblije kaže i pripisuju pomiriteljsku vrednost tom događaju. Ova predanja pokazuju da je čak i unutar judaizma postojalo mesto za ideju da nečija smrt može delovati kao pomirenje. (Akeda u jevrejskoj tradiciji)

Navedeni članak citira nekoliko jevrejskih izvora koji se dotiču pitanja vezivanja Isaka:

Pesma nad pesmama Raba 1:14:1

DRAGI MOJ MI JE KAO GROZD KANE. GROZD se odnosi na Isaka, koji je bio vezan na oltaru poput GROZDA KANE (KOFER): jer on iskupljuje (mekaper) bezakonja Izrailja.

--Soncino Midrash Rabbah (tom 9, drugi deo, str. 81).

Levitska Raba 29:9

Kada deca Isakova podlegnu prestupima i zlim delima, seti se za njih vezivanja njihovog oca Isaka i ustani sa Prestola Suda i pređi na Presto Milosti, i ispunjen saosećanjem prema njima, smiluj im se i promeni im Svojstvo Pravde u Svojstvo Milosti!

--Soncino Midrash Rabbah (tom 4, str. 376).

Šibole ha-Leket (13. vek)

Kada je otac Isak bio vezan na oltaru i pretvoren u pepeo i njegov žrtveni prah bio prosut po gori Moriji…

--Shibbole ha-Leket.

The Jewish Encyclopedia

Tokom vremena Akedi je pridavan sve veći značaj. Hagadska literatura je puna aluzija na nju; zahtev za oproštajem na osnovu nje bio je uvršten u svakodnevnu jutarnju molitvu...

… čak se i u Talmudu čuju glasovi koji osuđuju njeno shvatanje kao osnov za pomirenje… Ovi protesti su ućutkani progonima u kojima su jevrejski očevi i majke tako često bili primorani da poubijaju sopstvenu decu kako bi ih spasli od krštenja. Ova žrtva se smatra paralelom Avraamovoj…. Sugerisano je da je uticaj hrišćanske dogme o pomirenju putem zamenskog stradanja i smrti naveo Jevreje da i Isakovu spremnost da bude žrtvovan posmatraju u svetlu dobrovoljnog prinošenja njegovog života za pomirenje njegovih potomaka.

--Rabin Maks Landsberg (1845-1928), "'Akedah," Jewish Encyclopedia. (Kurziv i podvlačenje naši)

A evo i nekoliko dodatnih citata preuzetih iz drugog članka:

'Kita smirne (kofer) je dragi moj' (Pesma nad pesmama I, 14). Ovo se odnosi na Isaka, koji je bio vezan poput kite na oltaru. Kofer, jer on iskupljuje grehe Izrailja.
Cant. R. I, Sec 14,I, on I, 14; f. 12b

Ako onda Isakovi potomci padnu u greh i zla dela, seti se vezivanja Isaka, i ustani sa prestola suda, i sedi na presto samilosti, i ispuni se sažaljenjem, i pretvori svojstvo suda u svojstvo milosti.
Lev.R. 29:9

Rabin Juda kaže: kada je mač dotakao Isakovo grlo, duša mu je sasvim izletela iz njega. A kada je On dao da se Njegov glas čuje između dva heruvima: 'Ne diži ruku svoju na dete', duša dečakova vratila se u njegovo telo. Tada ga je otac odvezao, i Isak ustade, znajući da će na taj način mrtvi u budućnosti ponovo oživeti; nakon čega poče da izgovara: Blagosloven si Ti, Gospode, koji oživljuješ mrtve.

Pirkei de-Rav Eliezer 31 (Rič Robinson, Issues 4.5, AKEDA; kurziv i podvlačenje naši)

Istaknimo ključne tačke:

Avraamu je zapoveđeno da prinese svog jedinog i voljenog sina.
Žrtvovanje je trebalo da se dogodi trećeg dana na određenoj gori u oblasti Morija.
Isak je nosio upravo ona drva koja će biti upotrebljena za njegovo žrtvovanje.
Avraam je verovao da će se i on i njegov sin vratiti sa gore nakon što se poklone Bogu.
Prema nadahnutom piscu Poslanice Jevrejima, Avraam je zaključio da će Bog vaskrsnuti njegovog sina iz mrtvih i tako ispuniti Svoja obećanja saveza u vezi sa Isakom.
Slikovito rečeno, Avraam jeste primio svog sina natrag iz mrtvih trećeg dana!
Avraam je takođe verovao da će Bog na toj istoj gori obezbediti jagnje za žrtvu.
Svi narodi biće blagosloveni kroz Avraamovo potomstvo.

Zanimljivo je da je Solomon sagradio hram na tom istom mestu:

„I poče Solomon zidati dom Gospodnji u Jerusalimu, na brdu Moriji, koje bi pokazano Davidu ocu njegovu na mjestu koje bješe pripravio David, na gumnu Ornana Jevusejina.“ 2. Dnevnika 3:1

Ovo je delimično ispunilo Avraamovo predskazanje o tome da će Bog obezbediti za sebe, budući da je hram bio mesto na kome su levitski sveštenici prinosili Bogu žrtve od životinja.

Još jedna stvar koju treba imati na umu jeste da su tela životinja korišćenih za žrtve za greh, kao i preostali delovi žrtve paljenice, spaljivani izvan izrailjskog tabora:

„I cijelo tele neka iznese napolje iz okola na čisto mjesto, gdje se prosipa pepeo, i neka ga spali ognjem na drvima; na mjestu gdje se prosipa pepeo neka se spali.“ Levitska 4:12

„Sveštenik neka obuče svoju haljinu lanenu, i gaće lanene neka obuče na tijelo svoje, i neka zgrne pepeo kad oganj spali na oltaru žrtvu paljenicu, i neka ga izruči kod oltara. Potom neka svuče haljine svoje i obuče druge haljine, i neka iznese pepeo napolje iz okola na čisto mjesto.“ Levitska 6:10-11

„A junca za grijeh i jarca za grijeh, od kojih je krv unesena da se učini očišćenje u svetinji, neka iznesu napolje iz okola, i neka spale ognjem kože njihove i meso njihovo i balegu njihovu.“ Levitska 16:27

Kada se okrenemo novozavetnom učenju o Hristu, nalazimo sledeće paralele:

1. Isus je Božji jedini i voljeni Sin koga je Otac prineo kao žrtvu za grešnike.

„I Logos postade tijelo i nastani se među nama, i vidjesmo slavu njegovu, slavu kao Jedinorodnoga od Oca, pun blagodati i istine.“ Jovan 1:14

„Jer Bog tako zavolje svijet da je Sina svojega Jedinorodnoga dao, da svaki koji vjeruje u njega ne pogine, nego da ima život vječni.“ Jovan 3:16

„A ne bi pisano samo za njega da mu je uračunato, Nego i za nas kojima će se uračunati, koji vjerujemo u Onoga koji vaskrse Isusa Hrista Gospoda našega iz mrtvih, Koji bi predan za grijehe naše i ustade za opravdanje naše.“ Rimljanima 4:23-25

„On koji svoga Sina ne poštedje, nego ga predade za sve nas, kako da nam s njime i sve ne daruje?“ Rimljanima 8:32

Izraz ouk epheisato upotrebljen je u grčkom prevodu Postanja, zvanom Septuaginta (LXX), u vezi sa Avraamovim prinošenjem Isaka:

„A anđeo reče: Ne diži ruke svoje na dijete, i ne čini mu ništa; jer sada poznah da se bojiš Boga kad nijesi požalio sina svojega, jedinca svojega, mene radi. I Avram podigavši oči svoje pogleda; i gle, ovan iza njega zapleo se u česti rogovima; i otišavši Avram uze ovna i spali ga na žrtvu umjesto sina svojega. I nazva Avram ono mjesto: Gospod će se postarati. Zato se i danas kaže: Na brdu, gdje će se Gospod postarati. I anđeo Gospodnji opet viknu s neba Avrama. I reče: Sobom se zakleh, veli Gospod: Kad si tako učinio i nijesi požalio sina svojega, jedinca svojega,“ Postanje 22:12, 15 (eng. 16), Brentonova LXX

2. Isus je Jagnje Božje, koje je Avraam predvideo.

„A sutradan vidje Jovan Isusa gdje dolazi k njemu, i reče: Gle, Jagnje Božije koje uzima na se grijehe svijeta! Ovo je Onaj za koga ja rekoh: Za mnom dolazi čovjek koji preda mnom bi, jer prije mene bješe. I ja ga ne znadoh, ali da se javi Izrailju, zato dođoh ja da krštavam vodom. I posvjedoči Jovan govoreći: Vidio sam Duha gdje silazi kao golub sa neba i ostade na njemu. I ja ga ne znadoh, ali Onaj koji me posla da krštavam vodom on mi reče: Na koga vidiš da silazi Duh i ostaje na njemu to je onaj koji krštava Duhom Svetim. I ja sam vidio i zasvjedočio da je on Sin Božiji. Sutradan opet stajaše Jovan i dvojica od učenika njegovih. I ugledavši Isusa gdje ide, reče: Gle, Jagnje Božije!“ Jovan 1:29, 36

Napomena u NET Bibliji navodi:

Postanje 22:8 je važan odlomak u pozadini naziva Jagnje Božje kada se primeni na Isusa. U jevrejskoj misli ovo se smatralo neizmerno važnom žrtvom. G. Vermeš je izjavio: "Za palestinskog Jevrejina, svaka žrtva jagnjeta, a posebno pashalno jagnje i prinos Tamid, bili su spomen na AKEDU sa njenim posledicama izbavljenja, oproštaja greha i mesijanskog spasenja" (Scripture and Tradition in Judaism, 225). (*; *; podebljanje i velika slova naši)

A u vezi sa ovim stihom,

„Avraam, otac vaš, bio je rad da vidi dan moj; i vidje i obradova se.“ Jovan 8:56

Evo šta kaže napomena u NET Bibliji:

Šta znači Isusova izjava da je patrijarh Avraam "video" njegov dan i obradovao se? Upotreba prošlih vremena naizgled ukazuje na nešto što se dogodilo tokom patrijarhovog života. Genesis Rabbah 44:25 i dalje (up. 59:6) navodi da je rabin Akiba, u raspravi sa rabinom Johananom ben Zakajem, smatrao da je Avraamu bio pokazan ne samo ovaj svet nego i svet koji dolazi (što bi obuhvatalo i dane Mesije). Realnije je pretpostaviti da Postanje 22:13-15 stoji iza Isusovih reči. Ovaj odlomak, rabinima poznat kao Akeda ("Vezivanje"), govori o tome kako Avraam nalazi ovna koji će zameniti njegovog sina Isaka na žrtveniku – povod za nesumnjivo radovanje. (*; *; podebljanje naše)

I na kraju:

„Znajući da se propadljivim srebrom ili zlatom ne iskupiste iz svojega sujetnoga življenja, od otaca vam predanoga, Nego časnom krvlju Hrista, kao Jagnjeta neporočnog i bezazlenog,“ 1. Petrova 1:18-19

3. Isus je nosio upravo ono drvo (poprečnu gredu) koje će biti upotrebljeno da ga razapnu.

„A oni uzeše Isusa i odvedoše. I noseći krst svoj iziđe na mjesto zvano Lobanja, a jevrejski Golgota.“ Jovan 19:16b-17

Da ne bi musliman pokušao da tvrdi kako ovaj odlomak protivreči sinoptičkim jevanđeljima, koja kažu da je Simon Kirinjanin bio primoran da nosi Isusov krst, jednostavno navodimo napomenu 54 u NET Bibliji:

Kao što je bio uobičajen postupak pri rimskom raspeću, zatvorenik je bio prisiljen da nosi svoj sopstveni krst. Po svoj prilici, radilo se samo o poprečnoj gredi, na latinskom nazvanoj patibulum, budući da je uspravna greda obično ostajala u zemlji na mestu pogubljenja. Prema Mateju 27:32 i Marku 15:21, vojnici su primorali Simona da uzme krst; Luka 23:26 navodi da je krst stavljen na Simona kako bi ga nosio iza Isusa. Razumno objašnjenje svega ovoga jeste da je Isus krenuo noseći krst sve dok to više nije mogao, u kom trenutku je Simon bio primoran da preuzme. (*; *)

4. Isus je bio razapet izvan okoline hrama, baš kao što su tela i preostali delovi žrtava bili iznošeni izvan tabora.

„Jer tjelesa onih životinja čiju krv za grijehe unosi prvosveštenik u svetinju, spaljuju se van staništa. Zato i Isus, da bi osvetio narod krvlju svojom, postrada izvan grada. Dakle, iziđimo k Njemu izvan staništa, porugu njegovu noseći.“ Jevrejima 13:11-13

5. Isus je vaskrsnut trećeg dana.

„Jer vam najprije predadoh što i primih, da Hristos umrije za grijehe naše po Pismu, I da bi pogreben, i da je ustao treći dan, po Pismu, I da se javio Kifi, zatim Dvanaestorici; Potom se on javio odjednom više od pet stotina braće, od kojih su većina i sada živi, a neki se upokojiše.“ 1. Korinćanima 15:3-6

6. Isus je Avraamov potomak kroz koga će svi narodi na zemlji biti blagosloveni.

„Avraamu pak i sjemenu njegovu rečena biše obećanja; ne kaže: i sjemenima, kao za mnoge, nego kao za jedno: I sjemenu tvojemu, koje je Hristos.“ Galatima 3:16

U svetlu prethodno rečenog, da li je ikakvo čudo što Sveta Biblija može reći da je Avraamu bilo propovedano jevanđelje?

„A Pismo, predvidjevši da Bog opravdava neznabošce vjerom, unaprijed objavi Avraamu: U tebi će se blagosloviti svi neznabošci. Tako se oni koji su od vjere blagosiljaju sa vjernim Avraamom.“ Galatima 3:8-9

Ovim se završava ovaj deo naše rasprave. Molimo vas da pređete na treći deo.