Isusovi rođaci

Članak koji objavljujem može se pročitati ovde: Isusovi rođaci.

Isusovi rođaci

Piše Richard Bauckham

Pažljivi čitaoci Novog zaveta znaju da je jedan od Isusovih rođaka, njegov brat Jakov, odigrao istaknutu ulogu u ranoj istoriji crkve. Manje je poznato da su i drugi članovi porodice bili važne ličnosti i da su nastavili da vrše vođstvo u palestinskom judeohrišćanstvu barem do početka drugog veka.1

Rodoslov Isusove porodice

Porodično stablo prikazuje one članove porodice čija su imena i srodstvo sa Isusom pouzdano poznati. Četvorica Isusove braće imenovani su u jevanđeljima (Matej 13:55; Marko 6:3). Možemo biti sigurni da je Jakov bio najstariji od četvorice, a Josija sledeći po godinama, ali pošto se Matej i Marko razlikuju u redosledu kojim navode Simona i Judu, ne možemo biti sigurni ko je bio najmlađi. Ime Josija, koje Marko daje drugom bratu, bilo je uobičajen skraćeni oblik imena Josif (oblik koji koristi Matej). Nema sumnje da je Josija bio opšte poznat po tom kraćem obliku kako bi se razlikovao od svog oca Josifa. U engleskoj upotrebi Isusov brat Juda (Judas) uobičajeno se naziva Jude, i taj oblik imena obično se koristi za novozavetnu poslanicu koja se pripisuje ovom Isusovom bratu. Sva četiri imena spadaju među najčešća jevrejska muška imena tog razdoblja. Iz istih odlomaka jevanđelja u kojima se imenuju četiri brata saznajemo i da je Isus imao sestre. Iako Matej govori o „sestre njegove nisu li sve“, ne možemo znati da li ih je bilo više od dve, budući da grčki jezik može upotrebiti „sve“ i za samo dve. Kasnija hrišćanska literatura2 daje Isusovim sestrama imena Marija i Saloma. Ta imena bila su izuzetno česta jevrejska ženska imena u Palestini, ali izgleda da se ime Saloma nije upotrebljavalo u jevrejskoj dijaspori. Stoga postoji izvesna verovatnoća da predanje o ta dva imena potiče iz palestinskog judeohrišćanskog predanja, pa bi ono moglo biti pouzdano.

Isusova braća bila su očigledno poznata kao „braća Gospodnja“ u ranohrišćanskim krugovima (Galatima 1:19; 1. Korinćanima 9:5), ali pošto izraz „brat“ nikako ne mora nužno da označava rođenog brata, postavlja se pitanje njihovog tačnog srodstva sa Isusom, kao i pitanje Isusovih sestara. Najmanje od četvrtog veka o ovom pitanju se mnogo raspravljalo, uglavnom zbog njegovih implikacija po tradicionalno učenje o večnom devičanstvu Marijinom. Tri glavna gledišta poznata su po imenima svojih zastupnika iz četvrtog veka: Helvidija, Epifanija i Jeronima. Helvidijevo gledište, koje verovatno zastupa većina savremenih egzegeta, uključujući čak i neke rimokatoličke naučnike, jeste da su braća bila sinovi Josifa i Marije, rođeni posle Isusa.3 Epifanijevo gledište, koje je tradicionalno gledište u istočnim pravoslavnim crkvama, jeste da su oni bili Josifovi sinovi iz braka koji je prethodio njegovom braku sa Marijom, te da su bili stariji od Isusa. Jeronimovo gledište, koje je Jeronimovim uticajem postalo tradicionalno zapadno katoličko gledište, jeste da su oni bili Isusovi prvi rođaci.

Ovde ne možemo detaljno ulaziti u tu raspravu. Iako Jeronimovo gledište i dalje ima svoje branioce, mora se reći da je najmanje verovatno. Grčka reč za „brata“ može se upotrebiti za dalja srodstva nego savremena engleska reč „brother“. Međutim, Isusova braća se u ranohrišćanskoj literaturi (i u Novom zavetu i izvan njega) dosledno nazivaju njegovom braćom. Da su zaista bili rođaci, očekivali bismo da to srodstvo barem ponegde bude tačnije određeno. Zapravo, pisac iz drugog veka Hegesip,4 koji Jakova i Judu naziva „braćom Gospodnjom“, Simeona sina Klopinog naziva „rođakom Gospodnjim“, očigledno razlikujući ta dva srodstva. Ali ako je Jeronimovo gledište neverovatno, nije lako odlučiti između druga dva. Prema Epifanijevom gledištu, Isusova braća bila bi njegova usvojena braća (pod pretpostavkom da je devičansko začeće Isusovo istorijska činjenica). U tom slučaju ne bismo ni očekivali da se nazivaju ikako drugačije nego „braćom“. Nijedan novozavetni tekst ne pruža dalje stvarne dokaze o ovome, ali se ideja da su braća i sestre Isusove bili Josifova deca iz ranijeg braka nalazi u tri hrišćanska dela iz drugog veka (Jakovljevo protojevanđelje, Tomino jevanđelje detinjstva i Petrovo jevanđelje),5 koja verovatno sva potiču iz Sirije. Izgleda da je reč o sirijskom hrišćanskom predanju s početka drugog veka. Pouzdano predanje o istaknutim ranohrišćanskim vođama kakva su bila braća Gospodnja moglo je u to vreme i na tom mestu još uvek biti dostupno. Tačno je da Jakovljevo protojevanđelje podrazumeva večno devičanstvo Marijino, pa je moguće da je razmišljanje o ideji Marijinog devičanstva dovelo do zaključka da braća i sestre Isusove nisu mogli biti njena deca. S druge strane, moguće je i da je pojam večnog devičanstva nastao upravo zato što se već znalo da Marija nije bila majka Isusove braće i sestara. Istorijski dokazi nisu dovoljni za čvrstu odluku između Helvidijevog i Epifanijevog gledišta (pa moja verzija porodičnog stabla to ostavlja otvorenim). U svakom slučaju, možemo biti sigurni da su braća i sestre Isusove, zajedno sa njim, pripadali porodičnom domaćinstvu Josifa i Marije u Nazaretu. Jevanđeoska predanja redovno pominju Isusovu braću zajedno sa njegovom majkom.6

Za pomoć u prepoznavanju drugih rođaka moramo se okrenuti Hegesipu, koji je živeo u Palestini sredinom drugog veka i zabeležio neka mesna judeohrišćanska predanja o Isusovim rođacima. Njegovo delo sačuvano je samo u fragmentima, uglavnom u citatima crkvenog istoričara Evsevija, ali je Evsevije verovatno izvukao najveći deo onoga što je Hegesip rekao o Isusovim rođacima. Predanja kod Hegesipa sklona su legendarnom, ali su legende vezane za istorijske ličnosti koje su u sećanju judeohrišćanskih zajednica u Palestini poštovane kao hrišćanske vođe i mučenici. Možemo biti sigurni da su te osobe postojale i da su bile u srodstvu sa Isusom onako kako Hegesip tvrdi.

Prema Hegesipu,7 Isusov pretpostavljeni otac Josif imao je brata po imenu Klopa. To ime je izuzetno retko: poznate su samo još dve pouzdane potvrde. Jedna od njih je u Jovan 19:25.8 Stoga možemo biti sigurni da je čovek na koga se odnosi ovaj stih Četvrtog jevanđelja isti onaj Klopa, Josifov brat. Pominje se u spisku žena koje su stajale kraj krsta dok je Isus umirao: „mati njegova, i sestra matere njegove Marija Kleopova, i Marija Magdalina“. Iako bi se ovo moglo čitati kao spisak od četiri žene, najverovatnije ih je samo tri. Ako je „Marija Klopina“ bila Klopina žena, onda je ona zapravo bila žena brata muža Isusove majke — srodstvo koje je jevanđelist, što i ne čudi, radije izrazio manje precizno kao: „sestra matere njegove“. Čini se, dakle, da je i jedna Isusova tetka, pored njegove majke, bila među onim galilejskim ženama koje su ga pratile na njegovom poslednjem putovanju u Jerusalim i bile prisutne kod krsta.

Verovatno je i sam Klopa u to vreme bio u Jerusalimu. Luka jednog od dvojice učenika u svojoj priči o putu za Emaus naziva Kleopom (Luka 24:18). To grčko ime nije isto što i semitsko ime Klopa, ali je u to doba bilo uobičajeno da palestinski Jevreji budu poznati i po semitskom i po grčkom imenu koje je slično zvučalo. Tako se, na primer, grčko ime Simon vrlo često upotrebljavalo kao ekvivalent hebrejskom imenu Simeon, i oba imena mogla su se koristiti za istu osobu. Vrlo je uverljivo pretpostaviti da je Josifov brat Klopa koristio i grčko ime Kleopa. Luka ga imenuje zato što je bio dovoljno značajna ličnost u ranoj crkvi da su neki Lukini čitaoci čuli za njega. Možda je njegov saputnik na putu za Emaus bila njegova žena Marija. U svakom slučaju, Jovan 19:25 i Luka 24:18 zanimljiv su primer dva sasvim različita jevanđeoska predanja koja se uzajamno potvrđuju. Ovaj Isusov stric i ova tetka bili su među njegovim vernim sledbenicima na kraju njegove službe.

Možda su i Isusova braća, za koju jevanđelja pokazuju da su u ranijim tačkama njegove službe bila manje nego oduševljena njegovim delovanjem,9 do vremena njegove smrti promenila stav. Sigurno je da su ubrzo postali istaknute vođe ranohrišćanskog pokreta. Najviše znamo o Jakovu, ali pošto je njegova uloga vođe jerusalimske crkve prilično dobro poznata, ovde ćemo ga prilično brzo preći.10 Već važna ličnost kada je Pavle posetio Jerusalim tri godine nakon svog obraćenja (Galatima 1:19), izgleda da se uzdigao do položaja jedinstvenog prvenstva u jerusalimskoj crkvi nakon što je Dvanaestorica proređena i rasejana, tako da više nije činila hrišćansko vođstvo u Jerusalimu, a naročito nakon što Petar više nije stalno boravio u gradu (vidi Dela apostolska 12:1–17). Kasniji pisci nazivali su ga „episkopom“ Jerusalima, i mada je taj izraz možda anahron, čini se da je više nego iko drugi u razdoblju prvog hrišćanskog naraštaja ličio na kasnijeg monarhijskog episkopa. Ali njegova uloga nikako nije bila ograničena na Jerusalim. Pošto je jerusalimska crkva bila matična crkva svih crkava i pošto joj je prirodno pripisivana ista vrsta središnjeg autoriteta nad celim hrišćanskim pokretom kakvu su Jerusalim i hram odavno imali za jevrejski narod, Jakov je sada zauzimao položaj nenadmašne važnosti u celom ranohrišćanskom pokretu. Manji pokazatelj toga jeste činjenica da se, iako je ime Jakov bilo uobičajeno, ovaj Jakov mogao označiti prosto kao „Jakov“, bez potrebe za daljim objašnjenjem (1. Korinćanima 15:7; Galatima 2:12; Dela apostolska 12:17; 15:13; 21:18; Jakovljeva 1:1; Judina 1). On ima i tu odliku da je jedini hrišćanin pomenut po imenu u izvoru iz prvog veka koji nije napisao hrišćanin. Jevrejski istoričar Josif Flavije beleži njegovo mučeništvo 62. godine nove ere.11 Prvosveštenik Anan II (sin Anin i Kajafin šurak) dao ga je pogubiti kamenovanjem, verovatno na osnovu zakona koji je propisivao tu kaznu za onoga ko navodi narod na otpadništvo (Ponovljeni zakoni 13:6–11). Legendarniji izveštaj kod Hegesipa12 slaže se da je pretrpeo smrt kamenovanjem.

Dok je Jakov preuzeo prvenstveno vođstvo u središtu hrišćanskog pokreta, ostala Isusova braća radila su kao putujući misionari. To znamo iz uzgredne, ali otkrivajuće Pavlove napomene o njima. U 1. Korinćanima 9 Pavle tvrdi da, iako se odrekao svog apostolskog prava da ga izdržavaju oni koje je obratio u Korintu, on to pravo ima jednako kao i ostali apostoli. U ranohrišćanskom pokretu bilo je prihvaćeno načelo da putujući misionari imaju pravo na hranu i gostoprimstvo od hrišćanskih zajednica među kojima su radili. Očigledno su i žene koje su pratile svoje muževe na misionarskim putovanjima imale to pravo. Pavle i pravo na izdržavanje i pravo da ga prati žena pripisuje „ostali apostoli, i braća Gospodnja, i Kifa“ (1. Korinćanima 9:5). Navodeći, među apostolima, braću Gospodnju i Kifu (Petra), Pavle namerava da se poveže sa ljudima čije je pravo na apostolstvo i njegove povlastice bilo neosporeno i neosporivo. Braća Gospodnja mora da su bila toliko poznata kao putujući misionari da su, uz Petra, bili očigledan izbor primera za Pavla, čak i kada je govorio hrišćanima u Korintu. A pošto je malo verovatno da je Jakov bio poznat po misionarskim putovanjima, Pavle mora da misli prvenstveno na ostalu braću: Josiju, Simona i Judu.

Takva napomena o ljudima za koje Pavle pretpostavlja da su vrlo dobro poznati, a o čijoj ulozi u ranoj crkvi jedva nešto znamo, čini nas svesnim koliko je naše znanje o ranohrišćanskoj misiji fragmentarno. Mogli bismo to uporediti sa Pavlovom golicavom napomenom o Androniku i Juniji, „znameniti među apostolima“ (Rimljanima 16:7), koji su takođe morali biti pripadnici najranijeg palestinskog judeohrišćanskog pokreta i igrati važnu misionarsku ulogu, o kojoj ništa ne znamo. Ali u slučaju Isusove braće, Pavlov podatak da su bili čuveni kao putujući misionari podudara se sa još jednim podatkom o Isusovim rođacima. On potiče od Julija Afrikanca, koji je početkom trećeg veka živeo u Emausu i prenosi, kao nešto što dolazi od Isusovih rođaka, podatke koje je verovatno preuzeo iz pisanog izvora palestinskog judeohrišćanskog porekla. On kaže da su Isusovi rođaci bili poznati kao desposynoi, izraz koji znači „oni koji pripadaju Gospodaru [ili Vladaru: despotes]“. Objašnjava kako su oni bili jedna od onih jevrejskih porodica koje su sačuvale svoj rodoslov kada je Irod spalio javne rodoslovne zapise. Zatim izveštava:

Iz jevrejskih sela Nazareta i Kohabe putovali su po ostatku zemlje i tumačili rodoslov koji su imali [iz porodičnih predanja] i iz Knjige dana [tj. Dnevnika], dokle god su ga mogli pratiti.13

Značenje je verovatno to da su članovi Isusove porodice, putujući po zemlji Izrailjevoj i propovedajući jevanđelje svojim sunarodnicima Jevrejima, koristili porodični rodoslov, poput onog u Luka 3:23–38, kao način objašnjavanja hrišćanske tvrdnje da je Isus mesijanski Sin Davidov.14 Kohaba je najverovatnije galilejsko selo tog imena (današnji Kaukab), oko deset milja severno od Nazareta. Ono je, poput Nazareta, možda bilo tradicionalni dom članova porodice. Ali značaj ta dva sela, kao središta iz kojih je delovala misija desposynoi, može ležati i u njihovim imenima. Njima je možda pridavan poseban mesijanski značaj zato što se svako od njih može povezati sa jednim od najpopularnijih tekstova davidovskog mesijanizma. Nazaret se mogao povezati sa mesijanskim Izdankom (neser) iz korena Jesejevog (Isaija 11:1), dok Kohaba, što znači „zvezda“, podseća na proroštvo o mesijanskoj Zvezdi iz Jakova (Brojevi 24:17).

Ovaj podatak Julija Afrikanca veoma je zanimljiv. Pruža nam vrlo redak uvid u hrišćanstvo u Galileji, pokazujući nam da nije samo Jerusalim, gde je Jakov bio vođa, nego su i Nazaret i Kohaba, gde su bili smešteni drugi članovi porodice, bili značajna središta ranog hrišćanstva u jevrejskoj Palestini. Štaviše, čuva izraz desposynoi, koji se ne nalazi ni u jednom drugom izvoru. Julije Afrikanac mora da objasni šta on znači, i očigledno je da to nije izraz koji bi sam upotrebio da ga nije našao u svom izvoru. To mora da je izraz po kome su članovi Isusove porodice bili poznati u onim palestinskim judeohrišćanskim krugovima u kojima su bili poštovane vođe. On pokazuje da nisu samo „braća Gospodnja“, nego i širi krug rođaka — „Gospodarevi ljudi“ — igrali istaknutu vodeću ulogu.

Već znamo ko su bili neki od tih drugih rođaka. Isusova tetka i stric, Marija i Klopa, lako su mogli biti bračni par putujućih misionara, kakvi su očigledno bili Andronik i Junija (Rimljanima 16:7) i kakvi su, kako Pavle podrazumeva, bili braća Gospodnja i njihove žene (1. Korinćanima 9:5). Ako su, kao što smo pretpostavili, imena Isusovih sestara — Marija i Saloma — ispravno sačuvana u predanju, to bi značilo da su i one bile poznate ličnosti u ranoj crkvi. Verovatno je bilo i drugih rođaka delatnih u hrišćanskom vođstvu o kojima ništa ne znamo.

Julije Afrikanac govori samo o putovanjima desposynoi unutar Palestine, ali vredi se zapitati nije li se njihova misija protegla i na delove jevrejske dijaspore. Naročito ima razloga da se pomisli na istočnu dijasporu. Iz Novog zaveta znamo gotovo isključivo o širenju hrišćanstva na zapad iz Palestine, ali ono se moralo isto tako brzo širiti i na istok. Za palestinske Jevreje istočna dijaspora — u Mesopotamiji i oblastima dalje na istok (vidi Dela apostolska 2:9) — bila je jednako važna kao i zapadna, a veze sa njom jednako bliske. Hodočasnici koji su se vraćali kući iz Jerusalima, gde su čuli propoved jerusalimske crkve o Isusu Mesiji, poneli bi veru u Isusa jevrejskim zajednicama na istoku, kao što su je verovatno poneli u Rim i drugde na zapadu. Ali istok je bio i očigledan pravac kojim su judeohrišćanski misionari iz Palestine mogli krenuti. Već u vreme Pavlovog obraćenja u Damasku je postojala hrišćanska crkva, do koje se lako stizalo iz Galileje i koja je bila prva stanica na putevima ka severu, prema Edesi i Nisibisu u severnoj Mesopotamiji, i ka istoku, prema Vaviloniji.

Imamo jedan izuzetan dokaz o Jakovljevoj vezi sa misijom istočnoj dijaspori. Tomino jevanđelje, koje odražava jevanđeoska predanja hrišćanstva u severnomesopotamskoj oblasti, sadrži ovaj dijalog (logion 12):

Učenici rekoše Isusu: „Znamo da ćeš otići od nas. Ko će biti velik nad nama?“ Isus im reče: „Gde god da ste došli, idite Jakovu Pravednom, radi koga su nastali nebo i zemlja.“

Izuzetna hiperbola poslednje rečenice temeljno je jevrejski oblik izražavanja, što pokazuje da je reč o predanju iz judeohrišćanskih početaka severnomesopotamskog hrišćanstva. Navodna Isusova izreka pretpostavlja misiju apostola i daje Jakovu položaj središnjeg autoriteta ka kome oni treba da gledaju odakle god ih odvela njihova misionarska putovanja. Iako nema verovatnoće da je ta izreka autentična Isusova izreka, ona najverovatnije potiče iz Jakovljevog života, u kome ima smisla kao izraz uloge pripisane Jakovu, vođi matične crkve koja je polagala pravo na središnji autoritet nad misijom dijaspori. Dok je na Pavlovom misionarskom polju Jakovljev autoritet bio umanjivan, u misiji istočnoj dijaspori bio je veoma poštovan.

Dokaz da su neki od desposynoi zaista putovali na istok možda je sačuvan u spisku ranih episkopa Ktesifona-Seleukije na Tigru, u središnjoj Mesopotamiji, koji donose srednjovekovne hronike. Tri imena koja slede posle Mari, osnivača te crkve s kraja prvog veka, jesu Abris, Abraham i Ja'kub (Jakov). Za Abrisa se kaže da je bio „od porodice i roda Josifa“, muža Marijinog, dok je Abraham bio „od roda Jakova nazvanog bratom Gospodnjim“, a Ja'kub je bio Abrahamov sin. Iako se može činiti riskantnim verovati tako kasnim izvorima, srednjovekovne hronike imale su pristup dobrim starijim izvorima. Tvrdnju o poreklu iz Isusove porodice ne treba smatrati obeležjem legende, budući da su tvrdnje o poreklu iz Isusove porodice izuzetno retke u hrišćanskoj literaturi, a ono vrlo malo drugih takvih navodnih potomaka koje nalazimo u literaturi (svi su pomenuti dole) sasvim je verodostojno. Kasniji hrišćanski pisci nimalo nisu bili skloni da izmišljaju legendarne potomke ove porodice niti da bez osnova pripisuju takvo poreklo istorijskim ličnostima. U prilog istoričnosti ove trojice Isusovih rođaka govori implikacija da se hrišćansko vođstvo u Seleukiji prenosilo među članovima ove porodice. Kao što ćemo videti, isto se dogodilo i u Palestini. Barem se čini razumno mogućim da su neki članovi desposynoi putovali kao misionari u istočnu dijasporu, gde su njihovi potomci početkom drugog veka bili važne hrišćanske vođe.

Ovaj izlet na istok odveo nas je izvan života Isusove braće, i vreme je da se vratimo u Palestinu kako bismo pratili tamošnji razvoj posle Jakovljeve smrti. Drugi „episkop“ Jerusalima, posle Jakova, bio je Simeon ili Simon (nalaze se i hebrejska i grčka verzija njegovog imena), sin Klopin.15 Verovatno tu nije bila reč o strogom dinastičkom nasleđivanju, kao da se on smatrao sledećim u redu za nasleđe. Uostalom, Jakov se nikada nije mogao smatrati „naslednikom“ svoga brata Isusa. Ali neka vrsta dinastičkog osećanja, prirodnog za ljude tog vremena, koji su bili navikli da autoritet povezuju sa porodicom pre nego sa pukim pojedincem, mora da je imala izvesnu težinu pri postavljanju Simeona. Model koji možda najbolje objašnjava ulogu Isusovih rođaka u vođstvu palestinske crkve nije model dinastičkog nasleđivanja, nego model udruživanja vladareve porodice sa njim u upravljanju. Kao što je na starom Bliskom istoku bila uobičajena praksa da članovi kraljevske porodice zauzimaju visoke položaje u vlasti, tako su palestinski judeohrišćani smatrali prikladnim da Isusova braća, rođaci i ostali srodnici zauzimaju položaje autoriteta u njegovoj crkvi. Zaista, izraz desposynoi („oni koji pripadaju Vladaru“) mogao je imati, manje-više, smisao „članovi kraljevske porodice“.

Simeon, sin Klopin, bio je vođa jerusalimske crkve — i nesumnjivo najvažnija ličnost judeohrišćanstva — najmanje 40 godina, sve do svog mučeništva za vladavine Trajana (bilo između 99. i 103. bilo između 108. i 117. godine nove ere). Kada su Lukini prvi čitaoci čitali o Kleopi (Luka 24:18) i Jovanovi prvi čitaoci o Mariji Klopinoj (Jovan 19:25), mnogi od njih bi bez sumnje lako prepoznali roditelje svog čuvenog savremenika. To što tako malo znamo o tako značajnoj ličnosti još je jedan koristan podsetnik na velike praznine u našim svedočanstvima o ranom hrišćanstvu. Ali veliko poštovanje sa kojim ga je judeohrišćansko predanje pamtilo vidi se u Hegesipovom hagiografskom izveštaju o njegovoj smrti.16 Istorijski pouzdan podatak u tom izveštaju jeste da je Simeon uhapšen pod optužbom za političku subverziju, zato što je bio iz Davidove porodice i podržavao navodnog Davidovog cara Isusa, i da je pogubljen raspećem. To se dobro uklapa u razdoblje između dva velika jevrejska ustanka, kada su rimske vlasti u Palestini bile veoma osetljive na opasnosti jevrejskog političkog nacionalizma. Više je hagiografska tvrdnja da je „svedočio kroz mučenja koja su trajala mnogo dana, tako da su se svi, uključujući i namesnika, silno čudili kako je starac od sto dvadeset godina mogao tako da izdrži“. Sto dvadeset godina jeste biblijska granica ljudskog života (Postanje 6:3), koju posle Mojsija (Ponovljeni zakoni 34:7) niko ne sme prekoračiti, ali koju bi neko pravedan kao Mojsije mogao dostići. Nema sumnje da je Simeon bio veoma star, ali ako je Klopa bio Josifov mlađi brat, on je lako mogao biti mnogo uverljivijih godina u času smrti. Ali godine koje mu Hegesip pripisuje govore o tome kako su ga palestinski judeohrišćani gledali u godinama neposredno nakon njegove smrti.

Očigledno su važne vođe u palestinskom judeohrišćanstvu krajem prvog veka bila i dva unuka Gospodnjeg brata Jude, po imenu Zoker i Jakov.17 Prema Hegesipu,18 i oni su pali pod sumnju, pošto su bili Davidovi potomci, i izvedeni su pred samog cara Domicijana. Kada su upitani o svom imanju,

rekli su da između sebe dvojice imaju samo devet hiljada denara, od čega polovina pripada svakome od njih; i tvrdili su da to nemaju u novcu, nego samo u trideset devet pletara zemlje, tako procenjene, sa koje su svojim sopstvenim radom i plaćali poreze i izdržavali sebe.

Da bi dokazali da su vredni seljaci zemljoradnici, pokazali su svoja žilava tela i otvrdlu kožu svojih ruku. Objasnili su i da carstvo Hristovo nije zemaljsko (pa, kako Hegesip podrazumeva, nije carstvo čije bi se pristalice pobunile protiv imperije), nego da dolazi na kraju istorije. Uveren da su bezopasni i prezirući ih kao puke seljake, Domicijan ih je pustio i naredio da progon hrišćana prestane.

Nekoliko crta Hegesipovog izveštaja, kao što je suđenje pred samim Domicijanom, istorijski su neverovatne, a priča ima snažnu apologetsku tendenciju. Njoj je stalo da pokaže da judeohrišćanstvo nije bilo politički opasan pokret, tako što cara Domicijana prikazuje kako to i sam priznaje. Teško je reći kakvo jezgro istorijske istine leži iza legende. Ali to je svakako legenda o stvarnim istorijskim ličnostima.

Osim podatka da su članovi trećeg naraštaja Isusove porodice još uvek bili delatni u hrišćanskom vođstvu, najzanimljiviji vid priče jeste ono što nam ona govori o imanju koje su dvojica braće držala zajednički. Navedena veličina i vrednost toliko su određene i precizne da je verovatno da počivaju na tačnom predanju. Veličina imanja pamtila bi se ne zato što je sačuvan tačan izveštaj o onome što su Zoker i Jakov rekli Domicijanu, nego zato što je veličina porodičnog malog poseda u Nazaretu u to vreme bila dobro poznata u palestinskim judeohrišćanskim krugovima. Imanje nije bilo podeljeno između braće, nego je bilo u zajedničkom vlasništvu, nesumnjivo zato što je ova porodica nastavila staru jevrejsku tradiciju čuvanja malog poseda nepodeljenim, kao zajedničke svojine „očeve kuće“, umesto deljenja među naslednicima. Dakle, dva naraštaja ranije, ovo imanje bi pripadalo Josifu i njegovom bratu Klopi. Nažalost, pošto postoje dve moguće veličine pletrona, čini se nemogućim pouzdano utvrditi veličinu imanja: ono može biti ili oko 24 akra ili oko 12 akara. U oba slučaja, to nije mnogo zemlje za izdržavanje dve porodice, a Josif je imao najmanje sedmoro dece da prehrani. Stoga ne iznenađuje što je on (a i Isus) dopunjavao porodični prihod radeći kao tesar. Kao i kod mnogih seoskih zanatlija, Josifov zanat nije bio alternativa obrađivanju zemlje, nego način preživljavanja kada porodični mali posed više nije mogao u potpunosti da izdržava porodicu. To Isusovu porodicu nije nužno stavljalo na društvenoj lestvici išta više od većine nazaretskih seljaka zemljoradnika.

Posle Zokera, Jakova i Simeona sina Klopinog, Isusova porodica nestaje u tami koja obavija potonju istoriju judeohrišćanstva u Palestini. Možda se može prepoznati još samo jedan član porodice. Tokom progona hrišćana 250–251. godine nove ere, za cara Decija, izvesni Konon, baštovan na carskom imanju, postradao je kao mučenik u Magidosu u Pamfiliji, u Maloj Aziji. Prema aktima njegovog mučeništva, kada je na sudu upitan za mesto svog porekla i svoje pretke, odgovorio je: „Ja sam iz grada Nazareta u Galileji, ja sam iz porodice Hristove, čije sam obožavanje nasledio od svojih predaka.“19 Možda je to metaforična napomena o njegovom duhovnom poreklu kao hrišćanina, ali izgleda uverljivije čitati je kao doslovnu tvrdnju o prirodnom porodičnom srodstvu sa Isusom. Ako je tako, možda postoji posredna veza sa arheološkim nalazima iz Nazareta. Na ulazu u jednu od pećina ispod crkve Blagovesti, mozaik iz četvrtog veka nosi natpis: „Dar Konona, đakona jerusalimskog“. Možda je, kao što su mislili franjevački arheolozi, pećina bila posvećena kultu Konona mučenika iz Nazareta, a kasniji hrišćanin iz neznabožaca, onaj iz Jerusalima, priložio je mozaik iz poštovanja prema svom čuvenom imenjaku koji je tamo bio proslavljan.

1 Ovaj članak zasnovan je na mnogo opširnijoj raspravi u: R. Bauckham, Jude and the Relatives of Jesus in the Early Church (Edinburgh: T. & T. Clark, 1990), naročito poglavlja 1–2, gde se nalazi potpuna dokumentacija. Vidi takođe: R. Bauckham, „Salome the Sister of Jesus, Salome the Disciple of Jesus, and the Secret Gospel of Mark“, Novum Testamentum 33 (1991), 246–254; i „Mary of Clopas (Jovan 19:25)“, u: G.J. Brooke (ur.), Women in the Biblical Tradition (Studies in Women and Religion 31; Lewiston/Queenston/ Lampeter, 1992), str. 231–255.

2 Jakovljevo protojevanđelje 19:3–20:4; Filipovo jevanđelje 59:6–11; Epifanije, Pan. 78.8.1; 78.9.6.

3 Za noviji argument rimokatoličkog novozavetnog naučnika da je to najverovatnija implikacija novozavetnih svedočanstava, vidi: J.P. Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, tom 1 (New York: Doubleday, 1991), str. 316–332; i „The Brothers and Sisters of Jesus in Ecumenical Perspective“, Catholic Biblical Quarterly 54 (1992), 1–28. Za kritiku Majerovih argumenata, vidi: R. Bauckham, „The Brothers and Sisters of Jesus: An Epiphanian Response to John P. Meier“, Catholic Biblical Quarterly 56 (1994), 686–700.

4 Citirano u: Evsevije, Hist. Eccl. 2.23.4; 3.11; 3.20.1; 4.22.4.

5 Jakovljevo protojevanđelje 9:2; 17:1–2; 18:1; Tomino jevanđelje detinjstva 16:1–2; Petrovo jevanđelje, prema Origenu, In Matt. 10:17.

6 Matej 12:46–47; 13:55; Marko 3:31–32; 6:3; Luka 8:19–20; Jovan 2:12; Dela apostolska 1:14; Jevanđelje Nazarena, frag. 2.

7 Citirano u: Evsevije, Hist. Eccl. 3.11; 3.32.6; 4.22.4.

8 Druga je u aramejskom dokumentu s početka drugog veka nove ere, nađenom u Muraba'atu (Mur 33, red 5).

9 Matej 13:57; Marko 3:21, 31; 6:4; Jovan 7:5.

10 Za potpuniji prikaz, vidi: R. Bauckham, „James and the Jerusalem Church“, u: R. Bauckham (ur.), The Book of Acts in its Palestinian Setting (Grand Rapids: Eerdmans/Carlisle: Paternoster, 1995).

11 Antiquities 20.200.

12 Citirano u: Evsevije, Hist. Eccl. 2.23.4–18. Vidi takođe Drugu Jakovljevu apokalipsu 61:1–63:32.

13 Citirano u: Evsevije, Hist. Eccl. 1.7.14.

14 U svojoj knjizi Jude and the Relatives of Jesus, pogl. 7, detaljno sam argumentovao da Lukin rodoslov Isusov potiče iz kruga Isusove braće, koja su tradicionalni porodični rodoslov prilagodila tako da postane nosilac prilično sofisticirane hristološke poruke.

15 Evsevije, Hist. Eccl. 3.11; 4.22.4.

16 Citirano u ibid., 3.32.3, 6.

17 Njihova imena nisu sačuvana u Evsevijevim citatima iz Hegesipa, nego u drugom drevnom sažetku Hegesipovog izveštaja o njima (Pariski rukopis 1555A i Bodlijanski rukopis Barocc. 142).

18 Citirano u: Evsevije, Hist. Eccl. 3.19.1–3.20.7; 3.32.5–6.

19 Mučeništvo Kononovo 4.2.